ԼՂ-ից տարհանվելուց ի վեր ՀՀ-ում կրթության իրավունքի խախտումների հետ կապված խնդիրներով 2024 թվականի հուլիսի 15-ի դրությամբ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի աշխատակազմ ստացվել է 8 բանավոր և գրավոր բողոք: www.mediaforedu.am գրավոր հարցումը ստանալուց ի վեր մոտ մեկ ամիս լրացուցիչ ուսումնասիրություններ անելուց հետո տեղեկացնում է ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը:

«Դրանից բացի, Պաշտպանի աշխատակազմում մշտապես իրականացվող զանգվածային լրատվության միջոցների մշտադիտարկման, ինչպես նաև Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպանի գլխավորած աշխատանքային խմբերի իրականացրած այցերի արդյունքում Պաշտպանի սեփական նախաձեռնությամբ սկսվել է թվով 3 ուսումնասիրության ընթացակարգ»,- նշված է լրացուցիչ ուսումնասիրության արդյունքում ուղարկված նամակում:

ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակից ստացած գրավոր պատասխանով նաև հայտնում են, որ ԼՂ-ից բռնի տեղահանումից հետո մշակութային գործունեությամբ զբաղվելու և մշակույթի պահպանության հետ կապված իրավունքների խախտումների վերաբերյալ Պաշտպանի աշխատակազմը բողոքներ չի ստացել: «Այդուհանդերձ, հարկ է նշել, որ այս հարցը մշտապես գտնվում է պաշտպանի անմիջական ուշադրության ներքո, և դրա կարևորությունն անընդհատ ընդգծվում է, այդ թվում՝ միջազգային գործընկերների հետ հանդիպումների (օրինակ՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ներկայացուցիչների հետ հանդիպման ընթացքում) և այլ ձևաչափով հաղորդակցությունների շրջանակում»:

«Վերանայել պլանները»

2023 թ.տարեկան զեկույցում ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանն առաջարկել էր «վերանայել ռազմական դրության կամ արտակարգ իրավիճակներում (ճգնաժամային իրավիճակներում) գործողությունների պլանները՝ ներդնելով արագ արձագանքման և երեխաների իրավունքների պաշտպանությանը միտված ու ծառայությունների պատշաճ մատուցումը երաշխավորող հստակ ծրագիր՝ սահմանելով յուրաքանչյուր իրավիճակի համար կոնկրետ դերակատարներին և նրանց պարտականություններ, ինչպես նաև բարելավել և ընդլայնել Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված երեխաներին և ընտանիքներին տրամադրվող ծառայությունները»։

www.mediaforedu.am-ը գրավոր հարցմամբ հետաքրքրվել էր, թե ինչ է փոխվել այս առաջարկից հետո, և արդյո՞ք ՄԻՊ-ը պատշաճ տեղեկացված է առաջարկի ընդունման ու հետևաբար՝ համապատասխան քայլեր ձեռնարկելու մասին: Այս հարցին ի պատասխան՝ ՄԻՊ գրասենյակը հայտնել է. «Պաշտպանի տարեկան հաղորդման մեջ ներկայացված առաջարկների կատարմանն ուղղված քայլերի մասին իրավասու մարմինները մարդու իրավունքների պաշտպանին, որպես կանոն, իրազեկում են ընթացիկ տարվա արդյունքներն ամփոփելուց հետո»:

Սա ուշագրավ պատասխան է այն իմաստով, որ անգամ ՄԻՊ զեկույցներում ու տարեկան հաղորդման մեջ է նշված անհրաժեշտ քայլերի կարևորությունը՝ հետևյալ ձևակերպմամբ. «Չնայած պետության կողմից ձեռնարկվող մի շարք միջոցառումներին՝ դեռևս շարունակում են արդիական մնալ ռազմական դրության և արտակարգ իրավիճակներում (ճգնաժամային իրավիճակներում) երեխաների իրավունքների պաշտպանությանը, արագ արձագանքմանը միտված, ծառայությունների պատշաճ մատուցումը երաշխավորող և միաժամանակ յուրաքանչյուր իրավիճակի համար կոնկրետ դերակատարներին և նրանց պարտականությունները սահմանող հստակ ծրագրերի մշակման և դրանց իրականացման հետ կապված խնդիրները»:

Ահազանգեր

Ամենօրյա խնդիրների լուծմանը մինչև ընթացիկ տարվա ամփոփում սպասելուց զատ, կարող ենք կարդալ 2023 թ. Տարեկան հաղորդման այն հատվածը, ըստ որի՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմում ստացվել են ահազանգեր մանկահասակ երեխաներ ունեցող ընտանիքներին երեխաների համար մահճակալներ, հագուստ, դեղորայք, ինչպես նաև հոգեբանական ծառայություններ տրամադրելու անհրաժեշտության մասին։ «Արձանագրված խնդիրներից են նաև Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված երեխաների՝ Երևան քաղաքում նախադպրոցական կրթության մեջ ներգրավման հարցը, ինչն ուղղակիորեն պայմանավորված է նաև Երևանում քաղաքում նախադպրոցական ուսումնական հաստատություններում ընդունելության դժվարությունների և սահամանափակ տեղեր ունենալու հանգամանքով»:

Պաշտպանը իր ամփոփման մեջ նաև նկատել էր. «Չնայած պետության կողմից երեխաների կրթության ապահովման ուղղությամբ գործադրված ջանքերին՝ արձանագրվել են դեպքեր, երբ երեխայի ընդունելությունը իր բնակության վայրին մոտ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունում չի կազմակերպվել՝ լիցենզիայով տրված սահմանային տեղերը լրացած լինելու պատճառով։ Արձանագրված բոլոր դեպքերի առնչությամբ Մարդու իրավունքների պաշտպանի միջամտության արդյունքում պետական իրավասու մարմնի հետ համագործակցությամբ խնդիրը կարգավորվել է։ Արձանագրվել են նաև դեպքեր, երբ բռնի տեղահանումից հետո ընտանիքի կողմից բնակության վայրի պարբերական փոփոխությունների և երեխայի մշտական բնակության վայր չունենալու պատճառով երեխան շուրջ 2 ամիս չի ներառվել հանրակրթության մեջ։ Այս համատեքսում կարևոր է համագործակցային ճկուն կառուցակարգերի ներդնումը, ինչը կապահովի նաև կայուն վերահսկողություն երեխայի կրթության իրավունքի իրացման ապահովման նկատմամբ»։

Հատուկ ուշադրություն

ՄԻՊ-ի՝ որպես կանխարգելման ազգային մեխանզմի 2023 թ. տարեկան զեկույցում նշված է. «Պաշտպանի աշխատակազմում հատուկ ուշադրություն է դարձվել Լեռանային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված երեխաների իրավունքների իրացման ապահովման հարցերին, մասնավորապես՝ երեխաների իրավունքների երաշխավորման հարցերը դիտարկվել են ՀՀ-ում երեխաների ընդունելության, արագ արձագանքման հումանիտար կենտրոններում ծառայությունների կազմակերպման, տրամադրված կացարանների շենքային և բնակության պայմանների ու դրանց՝ երեխայի առանձնահատկություններին և կարիքներին համապատասխանության տեսանկյունից։ Պաշտպանը գնահատում է նման արտակարգ պայմաններում բռնի տեղահանված երեխաների իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ պետության կողմից իրականացված աշխատանքները՝ միևնույն ժամանակ, ընդգծելով, որ դրանք ամբողջական չեն յուրաքանչյուր երեխայի սոցիալական, հոգևոր և բարոյական բարեկեցության ապահովման, ինչպես նաև նրանց ֆիզիկական ու հոգեկան առողջ զարգացմանն աջակցելու տեսանկյունից և պետք է շարունակաբար կատարելագործվեն»։

Թեև այս քայլերը, ըստ զեկույցի, ամբողջական չեն, հրապարակային տեղեկատվությունը որևէ հիմք չի տալիս եզրակացնելու, որ ամբողջականացման ուղղությամբ կատարվում են անհետաձգելի, անհրաժեշտ և բավարար քայլեր:

Ամփոփման ժամանակը

Կրթության փորձգետ Նելլի Հայրապետյանի խոսքով, «Առնվազն տարօրինակ, եթե չասենք անտրամաբանական է նման գործելակարգը, երբ անհետաձգելի խնդիրների լուծմանն ուղղված քայլերի մասին հաշվետվությունը ներկայացվում է տարվա կտրվածքով արդյունքներն ամփոփելուց հետո։ Հաշվետվողականության նման պարբերականությունը ընդունելի է պլանային գործելաոճի տրամաբանության մեջ, բայց երբ խոսքը վերաբերում է ճգնաժամային իրավիճակներին, հատկապես երեխաների կրթությանը, չպետք է նույն պարբերականությունը գործի»։

Ըստ փորձագետի՝ հրատապ խնդիրների լուծմանն ուղղված քայլերի արդյունավետությունն ապահովելու համար պետք է լինեն ընթացիկ վերահսկողություն և ընթացիկ հաշվետվողականություն։ Նելլի Հայրապետյանը պնդում է, որ միայն այս ձևաչափի դեպքում կարելի է համարել, որ կառույցը գործում է ճգնաժամային իրավիճակներին արագ արձագանքման տրամաբանությանը և անհրաժեշտությանը համապատասխան։

Ուսուցիչ, կրթության փորձագետ Լիլիթ Ավագյանի խոսքով, «ԼՂ-ից տարհանվածների կրթության իրավունքի խախտման վերաբերյալ բողոքների առկայությունը վկայում է տեղահանվածների լուրջ անհանգստության մասին: Չափազանց կարևոր է, որ այս բողոքները մանրակրկիտ ուսումնասիրվեն՝ հասկանալու համար կոնկրետ մարտահրավերները և լուծելու կրթական համակարգում առկա համակարգային խնդիրները»:

Ըստ Լիլիթ Ավագյանի, Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի շարունակական մոնիտորինգը և երեք նոր հետազոտական ​​ընթացակարգերի մեկնարկը, իհարկե, դրական քայլեր են։ «Անհրաժեշտ է, որ այս ուսումնասիրությունների արդյունքները հրապարակվեն և քննարկվեն հանրության հետ՝ ապահովելու համար թափանցիկությունը և հասանելիությունը: Կառավարությունը և համապատասխան մարմինները պետք է ակտիվորեն և տեղում լուծեն հայտնաբերված բացերը՝ կանխելու կրթության իրավունքների հետագա խախտումները: Անշուշտ մտահոգիչ է, որ այս առաջարկությունների կատարումը հետաձգվել է»։

Լիլիթ Ավագյանը կարևոր է համարում ընդգծել, որ իշխանությունները պետք է առաջնահերթություն տան այս կրթության իրավունքի իրացման բարելավան առաջարկություններին՝ ապահովելով, որ դրանք վերածվեն կոնկրետ գործողությունների։

Արմինե Ավետյան