Ֆրանսիացի սոցիոլոգ Պիեռ Բուրդյոն (1930–2002) համարվում է կրթության սոցիոլոգիայի ամենաազդեցիկ մտածողներից մեկը։ Նրա անունը լայնորեն հիշատակվում է կրթության ակադեմիական հետազոտական ոլորտում, իսկ նրա գաղափարները լայնորեն կիրառվում են կրթության սոցիալական բնույթի վերլուծությունների մեջ։

Բուրդյոյի հիմնական ներդրումը բացահայտումն է, որ կրթությունը ոչ միայն գիտելիքի փոխանցման կամ անհատի զարգացման գործընթաց է, այլև իշխանության և հասարակական կառուցվածքների վերարտադրության նուրբ ձև։ Եթե երկար ժամանակ դպրոցը դիտվում էր որպես հավասարության և սոցիալական առաջընթացի ճանապարհ, ապա ըստ Բուրդյոյի, այն միաժամանակ նաև վերարտադրում է գոյություն ունեցող տարբերությունները՝ դրանք ներկայացնելով որպես բնական արդարություն։

Բուրդյոյի ստեղծած հասկացությունները՝ սովորույթ, մշակութային կապիտալ և սիմվոլիկ բռնություն, դարձել են կրթության գիտության հիմնարար կատեգորիաներ։ Դրանք օգնում են հասկանալ, թե ինչպես են դպրոցներն ու համալսարանները ոչ միայն փոխանցում գիտելիք, այլև ձևավորում այն, թե ինչն է համարվում գիտելիք և ում համար պետք է լինի հասանելի։

Այս երկու հասկացությունները միասին բացահայտում են սիմվոլիկ բռնության թաքնված հիմքը՝ այն մշակութային պայմանավորվածությունները, որոնք կրթությունը ներկայացնում են իբրև բնական ճշմարտություն։

Սիմվոլիկ բռնություն

Բուրդյոյի համոզմամբ, սիմվոլիկ բռնությունը իշխանության այն ձևն է, որը գործում է անտեսանելիորեն։ Այն չի կիրառում ֆիզիկական ուժ, այլ հիմնվում է լեզվի, արժեքների և նորմերի միջոցով ձևավորված համաձայնության վրա։ Այս բռնությունն առանձնանում է նրանով, որ ենթարկվողները չեն գիտակցում ճնշումը․ նրանք այն ընդունում են որպես բնական կարգ, որպես «ճշմարտություն»։

Կրթական համակարգում սիմվոլիկ բռնությունը ընդգծվում է, քանի որ դպրոցը համարվում է չեզոք և արդար տարածք։

Սակայն հենց այդ «չեզոքությունն» է, որ քողարկում է իշխանության գործող մեխանիզմները։ Դպրոցը որոշում է, թե ինչն է համարվում «ճիշտ» գիտելիք, «ճիշտ» խոսք, «ճիշտ» մտածողություն։ Այս չափանիշները, սակայն, ունեն պատմական և սոցիալական ծագում՝ արտացոլելով իշխանական դիրք ունեցող խավերի մշակութային կապիտալը։

Սիմվոլիկ բռնության էությունն այն է, որ լեգիտիմացնում է գոյություն ունեցող կարգը։ Դպրոցը, ըստ ֆրանսիացի մտածողի, հանդես է գալիս որպես օբյեկտիվ դատավոր, բայց իրականում ամրապնդում է այն արժեքները, որոնք արդեն գերիշխող են հասարակության մեջ։

Բուրդյոյի պնդմամբ, այս գործընթացը հնարավոր է դառնում méconnaissance-ի՝ սխալ ճանաչման շնորհիվ։ Մարդիկ չեն ընկալում սոցիալական անհավասարությունը որպես կառուցվածքային խնդիր, այլ՝ որպես անհատի անհաջողություն։ Աշակերտը, որը չի համապատասխանում համակարգի չափանիշներին, հաճախ իր անհաջողությունը վերագրում է սեփական ջանքերի պակասին՝ առանց գիտակցելու, որ չափանիշներն իր համար երբեք լիովին հասանելի չեն եղել։

Բուրդյոն սիմվոլիկ բռնությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես իշխանության գործիք, այլև որպես ճշմարտության վերահսկման մեխանիզմ։ Կրթական դաշտում այն որոշում է, թե ինչն է համարվում գիտելիք, և ինչն է դուրս մնում դրա սահմաններից։ Այս իմաստով կրթությունը ոչ միայն փոխանցում է գիտելիք, այլև սահմանում է գիտելիքի սահմանները՝ այն դարձնելով քաղաքական և գաղափարական գործընթաց։

Երբ կրթական նորմերը ներկայացվում են որպես բնական ու արդար, մենք սկսում ենք ընդունել համակարգը՝ իբրև սեփական ընտրություն։ Հենց այդ պահին բռնությունը դադարում է լինել արտաքին ուժ և սկսում է գործել որպես ներքին շարժիչ՝ մեր լիարժեք համաձայնությամբ։ Այս հիմքով է Բուրդյոն կրթությունը բնութագրում որպես սիմվոլիկ բռնության առավել բացահայտ դաշտ։ Այս իմաստով բռնությունը ոչ թե կործանում է, այլ ձևավորում․ դառնում է ստեղծագործ ուժ, որը կառուցում է մեր ընկալումները գիտելիքի, հաջողության, արժանիքի և մշակույթի մասին։ Դրա ուժը հենց այս կառուցողական բնույթն է․ բռնությունը գործում է ոչ թե հակադրությամբ, այլ այն ներկայացնելով որպես բնական ու ինքնին ճշմարիտ կարգ։

Եզրակացություն

Պիեռ Բուրդյոն կրթության փիլիսոփայության մեջ բերեց այն գիտակցումը, որ կրթությունը երբեք չի կարող լինել չեզոք։ Այն միշտ ներգրավված է արժեքային և իշխանական հարաբերությունների մեջ։ Այս ըմբռնումը փոխեց կրթության վերաբերյալ ավանդական տեսությունները՝ «ինչպես սովորեցնել» հարցի քննարկումը փոխարինելով «ինչու և ում համար ենք սովորեցնում» հարցով։

Բուրդյոյի տեսությունը հիշեցնում է, որ կրթությունը չի կարող սահմանափակվել գիտելիքի փոխանցմամբ․ այն ձևավորում է աշխարհի ընկալումը և դրա իմաստավորման ձևերը։ Այն մեզ սովորեցնում է քննադատաբար վերաբերվել այն կառույցներին, որոնք ներկայացվում են որպես չեզոք և արդար, բայց իրականում ձևավորում են մեր մտածողության սահմանները։

Բուրդյոյի միտքը մեզ հասցնում է մի դժվար հարց․ հնարավո՞ր է արդյոք կրթություն՝ առանց բռնության։ Եթե յուրաքանչյուր արժեք և չափանիշ ծնվում է իշխանական հարաբերություններից, ապա ազատությունը, թերևս, արտահայտվում է ոչ թե դրանց բացակայության, այլ դրանց գիտակցման մեջ։ Կրթությունը դադարում է լինել վերահսկման տարածք միայն այն ժամանակ, երբ սկսում է դառնալ ինքնաճանաչողության ճանապարհ՝ թե՛ անհատի, թե՛ հասարակության համար։

Բուրդյոն հստակ լուծում չի առաջարկում: Հուշում է հնարավոր ուղղություն. սիմվոլիկ բռնությանը դիմակայելու ճանապարհը սկսվում է հետևյալ կետերի գիտակցությունից.

Այս գիտակցությունը չի վերացնում իշխանությունը, բայց փոխում է մեր հարաբերությունները դրա հետ։ Եվ հենց այդ գիտակցված հարաբերության մեջ է ծնվում կրթության ազատությունը։

Լիլիթ Ավագյան