Հայ մանկավարժությունը, ցավոք, անտեսված է։ Որքան էլ ժամանակակից աշխարհը թելադրի կրթության հայեցակարգեր, ազգային-պետական դպրոցը պետք է կայուն հիմքեր ունենա։ Իսկ այդ հիմքերը 5-րդ դարից ի վեր կառուցվել են։ Մենք ունեցել ենք փայլուն մտքի տեր մանկավարժներ, որոնց աշխատությունները պիտի որոշեին հայալեզու դպրոցների կրթական հայեցակարգը։ Բայց այդ աշխատությունները ոչ միայն անտեսված են, այլև շատ-շատերին անծանոթ են։

Լավ կլիներ, որ յուրաքանչյուր հայ մանկավարժ գոնե մասամբ ծանոթ լիներ այս աշխատությանը՝ պատկերացնելու համար հայ մանկավարժական մտքի բովանդակային-մեթոդական ուղղվածությունը։

Հազվագյուտ մանկավարժ, որ 25 տարին չբոլորած՝ Պոլսում 1876 թ․ հիմնադրել է սեփական վարժարան և կարողացել է ստեղծել ավանդույթներ, որոնց շնորհիվ առաջնակարգ վարժարանի համբավ է ձեռք բերել։

Պերպերյան վարժարանը ոչ միայն փայլուն շրջանավարտներ է տվել (Վահան Թեքեյան, Սիամանթո, Լևոն Բաշալյան, Ինտրա․․․), այլև հայտնի է եղել իր կրթամանկավարժական բարձր մակարդակով։ Եվ այդ ամենը, իհարկե, վարժարանի հիմնադրի մանկավարժական հայացքների և մոտեցումների շնորհիվ։ Նրան շատ դիպուկ նկարագրել է իր ժամանակակիցը՝ Գրիգոր Զոհրապը։

«Մեր ազգին կրթության հոյակապ վաստակավորն է ան. իր դաստիարակության գործը պարզապես հիանալի է. կոչումի ու անձնվիրության գործ, որ քահանայութենե ավելի սուրբ է և վարդապետութենե ավելի հմտության կկարոտի. ինքն իր գլխուն հիմնելով, պահելով, զարգացնելով կրթական հաստատություն մը, զոր ազգին բոլոր հարուստները ու աղաները մեկտեղ հավաքված՝ անկարող էին կանգուն պահել. ինքը մեկ հոգի՝ ավելի շատ աղքատ ու կարոտ տղոց նյութական ու մտավորական սնունդ տված, մեծցուցած է զանոնք քան թե ոևէ հարուստը մեր ազգին, և այս ամենը լռության ու համեստության քողին տակ՝ հռչակված ողորմությանց ճիշտ դեմը. ի՜նչ մեծ դաս։

Արդար է ուրեմն որ իր հիմնած վարժարանը իր անունովը և ինքն ալ իր վարժարանովը պարծենա։

Իր տված կրթությունը նյութապաշտ ձգտումը չէ, զոր ամեն բարձրագույն իտեալի վտարումեն կձևացնեն ոմանք, այնքան ջատագովված, գրեթե դրվատված այսօր. այլ նկարագիրը կազմող դաստիարակություն, որ օգտակարին ետևեն վազելու ատեն գիտե Ճշմարտին քով ալ կանգ առնել ու Գեղեցկին առջև կորսնցուցած վայրկյաններուն համար չափսոսալ»։

Այսուհետ պարբերաբար կներկայացնենք հատվածներ Ռ․ Պերպերյանի «Դպրոց և դպրություն» աշխատությունից․ նրա դիտարկումներն ու համոզմունքները չեն կորցրել արդիականությունը և մանկավարժական շատ խնդիրների լուծման համար օգտակար են ու արժեքավոր։

Շարքը վարում է ՄՀԿ ՀԿ համահիմնադիր, ուսուցիչ Նելլի Հայրապետյանը։