Շվեդիա․ ընտրել սովորում են մինչև 18 տարեկանը

Ընտրություններ՝ մինչև ընտրելու իրավունքը

Շվեդիայում այս օրերին ընտրություններ են։ Սեպտեմբերի 13-ին երկրի քաղաքացիները քվեարկելու են Ռիկսդագի՝ Շվեդիայի խորհրդարանի, ինչպես նաև համայնքային խորհուրդների ընտրություններում։ Քաղաքական բանավեճերը, կուսակցությունների ծրագրերը, նախընտրական պաստառներն ու քննարկումները վերջին շաբաթներին երկրի առօրյայի մի մասն են դարձել։

Բայց ընտրություններից մի քանի օր առաջ Շվեդիայում արդեն հարյուր հազարավոր ձայներ են տրվել։ Դրանք չեն հաշվելու սեպտեմբերի 13 – ի ընտրությունների արդյունքներում և չեն որոշելու, թե որ ուժերը կձևավորեն հաջորդ կառավարությունը։ Այդ ձայները ապահովում են մարդիկ, որոնք դեռ նույնիսկ ընտրելու իրավունք չունեն։

Խոսքը Շվեդիայի դպրոցական ընտրությունների՝ Skolval-ի մասին է։

Համապետական կամ համայնքային ընտրություններին ընդառաջ Շվեդիայի դպրոցներում կազմակերպվում են նման գործընթացներ․ 13 – 17 տարեկան աշակերտները քվեարկում են համապետական/համայնքային ընտրություններին մասնակցող քաղաքական կուսակցությունների օգտին։ 2026 թվականին դպրոցական ընտրություններն անցկացվել են օգոստոսի 24 – ից սեպտեմբերի 8 – ը։ Դրանց մասնակցել է ավելի քան 1700 դպրոց, քվեարկել է ավելի քան 400 000 աշակերտ։

Դպրոցների համար մասնակցությունը պարտադիր չէ։ Յուրաքանչյուր դպրոց ինքն է որոշում՝ մասնակցե՞լ ծրագրին, թե՞ ոչ։ Սակայն եթե դպրոցը մասնակցում է, քվեարկությունը կազմակերպվում է իրական ընտրական գործընթացին հնարավորինս նման։

Ընթացակարգը

Դպրոցում տեղի ունեցողը միանգամայն համապատասխանում է Շվեդիայի ընտրական օրենսգրքով սահմանված պարտադիր նորմերին։

Դպրոց են հասնում քվեաթերթիկները, կազմվում են ընտրողների ցուցակները, կազմակերպվում են քվեարկության վայրերն ու քվեախցիկները։ Աշակերտը վերցնում է քվեաթերթիկը, կատարում իր ընտրությունը և այն գցում քվեատուփի մեջ։ Այնուհետև ձայները հաշվում են և փոխանցում դպրոցական ընտրությունները համակարգող մարմնին։ Բոլոր դպրոցներում անցկացված՝ երեխաների մասնակցությամբ տեղի ունեցած ընտրությունների արդյունքները հրապարակվում են միայն չափահասների մասնակցությամբ ընտրությունների պաշտոնական արդյունքների հրապարակումից հետո։

Դպրոցական ընտրություններ անցկացնելու ավանդույթը Շվեդիայում շուրջ 60 տարվա պատմություն ունի։ 2002 թվականից դրանք կառավարության հանձնարարությամբ համակարգում է Շվեդիայի երիտասարդության և քաղաքացիական հասարակության հարցերի պետական գործակալությունը (MUCF)։ Ծրագրի պաշտոնական նպատակը երիտասարդների՝ ժողովրդավարության և ընտրական համակարգի վերաբերյալ գիտելիքների զարգացումն է և հասարակական ու քաղաքական գործընթացներին նրանց մասնակցության խթանումը։

Սակայն Skolval – ը հասկանալու համար կարևոր է ուսումնասիրել ոչ միայն այն օրը, երբ դպրոցում բացվում է «ընտրատեղամասը»։

Քվեարկությանը նախորդող շաբաթներին ընտրությունների թեման մտնում է ուսումնական գործընթացի մեջ։ Աշակերտներն ուսումնասիրում են քաղաքական կուսակցությունները, ծրագրերն ու դիրքորոշումները, քննարկում հասարակական խնդիրներ, հետևում քաղաքական բանավեճերին։ Որոշ դպրոցներում կարող են կազմակերպվել քննարկումներ և հանդիպումներ քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչների հետ։ Աշակերտները համեմատում են տարբեր առաջարկներ, հարցեր տալիս, փորձում հասկանալ՝ որ հարցերն են իրենց համար կարևոր և որ քաղաքական ուժի դիրքորոշումներն են առավել մոտ իրենց պատկերացումներին։ Եվ միայն այսքանից հետո են քվեարկում ։

Այս հերթականությունը կարևոր է, քանի որ դպրոցական ընտրության նպատակը ոչ այնքան քվեաթերթիկը քվեատուփի մեջ գցելու տեխնիկան սովորեցնելն է, որքան այն ամբողջ ճանապարհը, որը պետք է անցնել մինչև այդ գործողությունը։

Ինչպե՞ս են որոշում, թե ում ընտրել

Այս պարզ թվացող հարցի հետևում ահռելի աշխատանք կա՝ տեղեկություններ գտնել, հասկանալ աղբյուրների հավաստիությունը, համեմատել տարբեր կողմերի ասածները, փաստը տարբերել կարծիքից կամ քաղաքական խոստումից, լսել հակադիր փաստարկը, ձևավորել սեփական դիրքորոշումը և կարողանալ բացատրել այն։ Այստեղ դպրոցական ընտրությունները դադարում են պարզապես ընտրությունների նմանակում լինելուց և դառնում են կրթական գործիք։

Շվեդիայի դպրոցական ծրագրերում ժողովրդավարությունն, իհարկե, նոր թեմա չէ։ Հասարակագիտության դասերին աշակերտներն ուսումնասիրում են քաղաքական համակարգը, կուսակցությունները, ընտրությունները, մարդու իրավունքները, հասարակության մեջ ազդեցություն ունենալու տարբեր եղանակները։ Դպրոցի ընդհանուր առաքելությունն էլ կապվում է ժողովրդավարական արժեքների հետ։

Բայց ժողովրդավարության մասին իմանալը և ժողովրդավարական գործընթացի մասնակից լինելը նույնը չեն։ Կարելի է դասագրքից սովորել, թե ինչ է քաղաքական կուսակցությունը, բայց երբեք չկարդալ երկու կուսակցությունների առաջարկներն ու չփորձել հասկանալ դրանց տարբերությունը։ Կարելի է իմանալ, որ ժողովրդավարությունը ենթադրում է կարծիքների բազմազանություն, բայց երբեք չհայտնվել իրավիճակում, երբ դասընկերդ համոզված պաշտպանում է մի տեսակետ, որի հետ դու համաձայն չես։ Կարելի է անգիր սովորել ընտրական համակարգի կառուցվածքը, բայց երբեք չկանգնել ընտրության առջև։

Սակայն այստեղ առաջանում է կարևոր հարց․ ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ իրական քաղաքականությունը մտնում է դպրոց։ Կուսակցությունների ծրագրերի քննարկումները, քաղաքական գործիչների հետ հանդիպումները կարող են նաև ազդեցության կամ քարոզչության վտանգ ստեղծել։

Դպրոցը և քաղաքականությունը

Շվեդական մոտեցումը, սակայն, քաղաքականությունը դպրոցից դուրս պահելը չէ։ Դպրոցը պետք է բաց լինի տարբեր տեսակետների համար, իսկ ուսուցումը՝ փաստական և բազմակողմանի։ «Քաղաքական չեզոքությունը քաղաքական լռություն չէ»։ Դպրոցը աշակերտին չի ասում՝ ինչ մտածել կամ ում ընտրել, այլ օգնում է հասկանալ՝ ինչի միջև է նա ընտրում։

Հենց այստեղ էլ քննադատական մտածողությունը վերացական կրթական նպատակից վերածվում է գործնական անհրաժեշտության։ Երբ տարբեր կուսակցություններ նույն խնդրի համար տարբեր լուծումներ են առաջարկում, աշակերտը պետք է կարողանա հասկանալ՝ որտեղից է գալիս տեղեկությունը, ինչն է փաստ, ինչը՝ կարծիք կամ խոստում, որքանով է վստահելի իր տեսած կամ լսած նյութը։ Եվ գուցե ամենադժվարը՝ պատրաստ լինել վերանայելու սեփական կարծիքը, եթե նոր տեղեկությունը հակասում է դրան։

Կրթական արժեքը

Դպրոցական ընտրությունը պատրաստի պատասխաններ չի տալիս։ Այն ստեղծում է իրավիճակ, որտեղ այդ հարցերը տալու անհրաժեշտություն է առաջանում։ Ուստի Skolval-ի կրթական արժեքը դժվար է չափել նրանով, թե որ կուսակցությունն է հաղթել կամ քանի տոկոս ձայն ստացել։ Շատ ավելի կարևոր է՝ ինչ ճանապարհով է աշակերտը հասել իր ընտրությանը։ Կրկնե՞լ է ընտանիքում կամ սոցիալական ցանցերում լսածը, թե՞ ուսումնասիրել է տարբեր դիրքորոշումներ, համեմատել, հարցրել, կասկածել և հետո որոշել։

18 տարին լրանալուն պես մարդուն կարելի է օրենքով ընտրելու իրավունք տալ։ Բայց միայն օրենքով ու միանգամից հնարավոր չէ նրան տալ տեղեկությունը գնահատելու, հակադիր կարծիքը լսելու, մանիպուլյացիան ճանաչելու կամ սեփական որոշումը հիմնավորելու կարողություն։ Դրանք ձևավորվում են տարիների ընթացքում։ Հետևաբար դպրոցական ընտրությունների ամենակարևոր արդյունքը ոչ թե ընտրություններից հետո հրապարակվող աղյուսակն է, այլ այն 13 – 17 տարեկան աշակերտը, որն արդեն սկսել է իրեն հարցնել՝ ինչո՞ւ եմ այսպես մտածում, որտեղի՞ց գիտեմ այն, ինչ գիտեմ, ի՞նչ է ասում մյուս կողմը և ինչո՞ւ եմ ընտրում հենց սա։

Մի քանի տարի անց նույն աշակերտը կմտնի իրական ընտրատեղամաս։ Այդ օրը ոչ ոք չի ստուգելու՝ կարդացե՞լ է ծրագրերը, տարբերակե՞լ է փաստը ապատեղեկատվությունից կամ հասկացե՞լ է իր ընտրության հետևանքները։ Հենց այդ պատճառով էլ քաղաքացի պատրաստելը չի կարող սկսվել այն օրը, երբ նա առաջին անգամ ընտրելու իրավունք է ստանում։ Ժողովրդավարությունը չի սկսվում 18 տարեկանում․ 18 տարեկանից մարդը պարզապես սկսում է իրական պատասխանատվություն կրել սեփական ընտրության և դրա հետևանքների համար։