Մարդու եռամաս կառուցվածքը

Մարդու եռամաս կառուցվածքը տարբեր կողմերից հետազոտել և ներկայացրել է Ռուդոլֆ Շտայները՝ իր աշխատություններում։ Փորձենք ամփոփել այդ պատկերացումները, որոնք հիմնված են նաև ժամանակակից հոգեբանության կողմից ընդունված այն փաստի վրա, որ մեր հոգեկան կյանքը ընթանում է մտքերի, հույզերի և կամային գործողությունների մեջ։

Շտայները առաջարկում է դրանք բնութագրել իրարից անջատ՝ հիշեցնելով, սակայն, որ նման առանձնացումը պայմանական է, և կյանքում մեր մտքերը, հույզերը և կամային դրսևորումները միաձուլված են։ Սակայն, Շտայների կարծիքով, առանց առանձնացնելու մենք ընդունակ չենք լինի խորապես ճանաչել սեփական ներքին կյանքի գործոնները, և, ուրեմն, հասկանալ դրանց վրա ազդեցություն ունեցող երևույթները, տվյալ դեպքում՝ ազգային պարի ազդեցությունը։

Շտայները մեր ուշադրությունն է հրավիրում հոգեկան ուժերի՝ մարմնում ներկայացված լինելու փաստին։ Անգամ արտաքին հայացքը կարող է բաժանել մարդու կառուցվածքը երեք պայմանական մասի․ գլուխ, վերջույթներ և իրան։ Մարդկային մարմնի վերնամասում բազմած է գնդաձև գլուխը, որում տեղակայված են զգայարանների մեծ մասը։ Դրանց միջոցով է ներխուժում աշխարհից եկող բազմազան տեղեկությունները։

Ընկալումներն արթնացնում են մեր գիտակցությունը, սակայն մարդը չի բավարարվում ընկալումներով, այլ միշտ ձգտում է վերլուծել դրանք՝ ճանաչել աշխարհը սեփական մտածողությամբ (Շտայներ, 1993)։ Այս ամենը լիիրավ իրականացնելու համար գլուխը պիտի լինի գրեթե անշարժ, միայն հայացքի ուղղությունը փոփոխող շարժումների մեջ։ Ավելացնենք միայն, որ թե՛ ընկալումները, թե՛ մտածողությունը, որպես մարմնական գործիք, կրում է մարդու նյարդային համակարգը (ներառյալ՝ զգայարանները), որի կենտրոնը (գլխուղեղը) հենց գլխում է։

Ներքևում՝ վերջույթներում, ամեն ինչ շարժման մեջ է։ Ճառագայթանման վերջույթները մեր ցանկությամբ տանում են մեզ այս կամ այն կողմ։ Ուղղահայաց դիրքի շնորհիվ ազատագրված ձեռքերի շարժումները էլ ավելի մանրամասնած են։ Դրանք հմուտ են, օգնում մեզ են իրականացնել բազմաթիվ շարժումների տեսակներ։ Մյուս կողմից դրանք արտահայտում, ժեստերի միջոցով զուգորդում են մեր հուզական կյանքը։ Թե ինչ մեխանիզմով են տեղի ունենում մեր շարժումները, մենք առանձնապես չենք պատկերացնում, պարզապես տարիների ընթացքում սովորում ենք տիրապետել դրանց, «պատվիրել և ստանալ» մարմնից մեր շարժումները։

Շարժման իրականացման համար պահանջվում է էներգիա, որը մատակարարվում է մարմնի հիմնականում ներքևի հատվածում կենտրոնացած նյութափոխանակության համակարգով։

Գլխից ներքը կրծքավանդակի հատվածն է, ուր տրոփում են մեր կյանքի ռիթմերը՝ սրտի և շնչառության։ Այդ ռիթմերն ունեն համամարդկային չափորոշիչներ, սակայն կախված են նաև տեղանքից` դրա բարձրությունից և լանդշաֆտից, ինչպես նաև պարտադիր կրում են անհատի մարմնական և հոգեկան առանձնահատկությունների դրոշմը, ինչի արդյունքում գիտությունը խոսում է յուրաքանչյուր մարդու համար բնորոշ եզակի ռիթմի մասին։

Հենց ռիթմերն են արձագանքում աշխարհից, դրա երևույթներից եկող ընկալումներին, ինչը դրսևորվում է ռիթմերի կտրուկ փոփոխությամբ, հույզերի ալիքների կամ ավելի հաստատուն զգացմունքների միջոցով։ Այստեղ ենք զգում, արդյոք դո՞ւր է գալիս, թե՞ դուր չի գալիս, հաճե՞լի է, թե՞ հաճելի չէ այն, ինչ բերեց ընկալումը։ Այստեղ ենք մենք զգում մեր հոգեկան աշխարհը, որը չափազանց հուզական չլինելու համար կարիք ունի մտածողության վերլուծական ուժի, որը միայն կարող է ներդաշնակեցնել մեր անձնային ռեակցիաները։ Օրգան-համակարգերից սրտի և շնչառության ռիթմիկ համակարգերն են կրում այս գործունեությունը։

Հոգալ հոգու մասին

Փաստորեն, մեր հոգեկան կյանքը միջնորդում է մտային և կամային բևեռների միջև ընթացքը։ Կապն ակնհայտ է․ մեր միտքը, մտահղացումը, պատկերացումը գիտակցությունից՝ վերևից, անցնում են իրենց ճանապարհը դեպի ներքև՝ դեպի վերջույթների միջոցով իրականացում։ Այն, ինչ իրականացնում ենք, առավելապես կախված է նրանից, թե հոգեկան ինչ հույզով է զուգորդվում մեր միտքը կամ մտահղացումը։ Որքան մեծ է մեր ոգևորությունը, այնքան ավելի հավանական է, որ իրականացումը կհաջողվի։ Ոգևորությունը նաև մոտիվացնում է կատարելագործման համար անհրաժեշտ վարժանքով, որպեսզի իրականացումը մոտենա մտահղացմանը։ Եվ հակառակը, եթե նոր մտահղացումը չստանա բավարար ոգևորություն, ապա մարդը ընդհանրապես կխուսափի իրականացնել այն, գերադասելով գործել հին, ապահով ձևերով, կամ պարզապես կծուլանա։ Այսպիսով, տեսնում ենք, թե որքան կարևոր է մեր հոգեհուզական կյանքը։ Եթե այն զգայուն է, արձագանքող, ներդաշնակ, ապա ընդունակ է միջնորդելու «վերև-ներքև» կապը։ Եթե հուզականությունը անվերահսկելի է և գտնվում է տարերային ուժերի ազդեցության տակ, կամ եթե հուզական աշխարհը չոր ու սառն է, կամ կաթվածահար է, ապա բոլոր այդ և նման դեպքերում «վերև-ներքև» շարժումը չի հաջողում և լճանում է բևեռներից մեկում։ Այդ դեպքերում հնարավոր են տարբեր աստիճանի հիվանդագին երևույթներ։

Եվ ուրեմն, հարց է ծագում, թե ինչպես ազդել հոգեկան կյանքի զարգացման վրա այնպես, որ մարդը, նրա «կշռութային ինքնուրույնությունը» ձևավորվի առողջ, հավասարակշռված և ներդաշնակ, այնպես, որ ունակ լինի իր ժամանակին «գոյացման վիճակի բերել ոգին» (Զարյան)։ Առանց դրա անհատականությունը դժվար թե ունակ լինի առողջ կերպով գոյանալ, դրսևորվել և կայանալ կյանքում։

Մի կողմից պարզ է, որ միայն անձն ինքն ընդունակ է կառավարել սեփական հոգեկան կյանքը, սակայն վաղ հասակում, երբ երեխան գտնվում է մեր ազդեցության ներքո, մենք կարող ենք տարբեր միջոցներով նախադրյալներ ստեղծել ինքնագիտակցության և ներդաշնակ կյանքի ձևավորման և կայացման համար։

Հայտնի է, որ երեխաները ավելի հեշտ են սովորում, քանի որ ընկալելիս ոչ թե վերլուծում են տեսածը, այլ, կրկնօրինակելով, անձնատուր լինում ընկալված պատկերին/շարժմանը։ Կրթական գործընթացը հենց նրանով է տարբերվում մանկական խաղ-կրկնօրինակումից, որ թերության դեպքում մենք պահանջում ենք գիտակցել սեփական շարժումը, վերլուծել այն, համադրել ուսուցչի շարժման հետ, տեսնել թերության պատճառ դարձած սխալը, նորից և բազմիցս կրկնել այն, մինչև անթերի շարժում ստացվի մեկ անգամ, ապա՝ դարձյալ վարժանքի միջոցով, այն «հիշի, յուրացնի» մարմինը։ Շատ կարևոր է ճիշտ որոշել այն տարիքը, երբ պետք է անցում կատարել խաղ- ուսուցումից դեպի կրթական գործընթաց։ Սեփական գործունեության և արարքներին երեխայի քննադատական մոտեցումը առավել ակտիվ ձևավորվում է 8-9 տարեկանից սկսած (Հեքիմովա, 2024)։ Այս տարիքում է հնարավոր նաև սեփական շարժման ինքնադիտարկումն ու վերլուծությունը։ Եվ ուրեմն, պարի հետևողական ուսուցումը կարող ենք սկսել հենց այդ տարիքում՝ սկիզբ դնելով երեխայի ինքնաճանաչմանը, որը որպես հմտություն և մարդկային որակ կշարունակվի նաև հետագայում։

Շարունակելի

Հոդվածի առաջին մասը՝ այստեղ