Մարդ և համայնք կերտող հայկական պարը

Կոմիտաս վարդապետն ունի խորհրդավոր մի միտք, որի իմաստը խորապես հասկանալը կարող է լուրջ հետք թողնել մեր հոգևոր կյանքում։ Նա պարը բնորոշում է «ամենահիմնական նշանակություն ունեցող երևույթ», որի մեջ արտահայտվում է «ամեն գեղարվեստ»։ Կոմիտասը ընդհանրացնում է արվեստի բոլոր տեսակները՝ որպես հիմնական ընդհանուր գործոն նշելով բոլորի մեջ առկա շարժումը։ Վարդապետը արվեստների մեջ հենց պարին է տալիս գերագույն, մյուս արվեստները ամբողջացնող դերը։ «Ամեն գեղարվեստ, ինչպես՝ երաժշտությունը, քանդակագործությունը, ճարտարապետությունը, շարժում է», – գրում է նա։ Հետևությունն էլ ավելի առեղծվածային է․ «Ամեն կյանքի մեջ պար կա։ Արդեն ամբողջ տիեզերքի կյանքը մի՞թե պար չէ». Կոմիտաս, 1912 թ․։

Երեխայի զարգացման «գեղարվեստական շարժումը»

Եսայան դպրոցում 1912 թվականի «Պարն ու մանուկը» դասախոսության ժամանակ Կոմիտասը նշում է, որ «իբրև շարժում՝ պարը կարևոր դեր ունի ապագա դպրոցական կյանքի գեղարվեստական շարժման մեջ»։ Կոմիտասի բնորոշմամբ, երգի և պարի ուսուցումը հոգում են երեխայի հոգեկան կյանքի մասին։ Եվ հատկանշական է, որ Կոմիտասը դպրոցում երեխայի զարգացումը անվանում է «գեղարվեստական շարժում», թեև խոսում է ոչ թե արվեստի մասնագիտացված ուսուցման, այլ հենց հանրակրթական դպրոցի մասին։ Կրթության նպատակն է, Կոմիտասի կարծիքով, տալ երեխային «բարոյական կյանքի փիլիսոփայություն, կյանքի հասկացություն, որը մանուկը չունի»։ Սակայն նա վստահ է, որ դրան կարելի է հասնել ոչ թե «բարոյախոսական, խրատական» խոսքերով, որոնք մանուկը «չի հասկանում և չի ազդվում դրանցից», այլ նրա «զգացումներուն հավասարակշիռ դաստիարակություն տալով»։

Կոմիտասը անմիջական կապ է տեսնում զգացումների և շարժման արտահայտման միջև։ «Զգացումներն ինչ ուղղությամբ որ ընթանան, երգն ու պարն էլ նույն արտահայտությամբ երևան կուգան», – նկատում է Կոմիտասը և առաջարկում երգեցողությամբ ու պարով ձևավորել երեխաների զգացումային կյանքը։ Ընդ որում, հենց հայկական երգեցողությամբ և պարով, քանի որ Կոմիտասը տեսնում է նաև ազգի քաղաքակրթության և պարերի կապը՝ ինչպես «մտավոր զարգացման աստիճանի և շարժումների» (Կոմիտաս, 1912 թ․)։

Դասախոսության ավարտին Կոմիտասը ուսուցիչներին կոչ է անում «զգուշությամբ և երկյուղածությամբ» մոտենալ դաստիարակության պատասխանատու գործին, քանի որ նրանց վստահված է սերունդ և, ուրեմն՝ ապագան, մի ամբողջ ազգի ապագան։

Զարգացող երեխայի անհատականությանը ակնածանքով էր մոտենում նաև նույն ժամանակաշրջանում ապրող ավստրիացի փիլիսոփա Ռուդոլֆ Շտայները, որի կարծիքով «զարգացող մարդն այն թանկարժեք նյութն է, որին ճիշտ մոտենալ կարող ենք միայն լինելով իրական արվեստագետ» (Շտայներ, 1920 թ․)։

Շտայները անհրաժեշտ էր համարում բուհական ծրագրում արվեստի տարբեր տեսակներ ներառելը՝ երեխայի անհատականության նկատմամբ նրբազգաց և ստեղծարար ուսուցիչներ պատրաստելու համար։

Պատճառը կարող ենք փնտրել դեռ խորհրդային համակարգի պրագմատիկ կրթական մոտեցումներում։ Կրթական համակարգի գլխավոր խնդիրները ձևակերպելիս դրա հիմնադիրները շեշտը դնում էին կոլեկտիվ գիտակցության ձևավորման վրա:

Դաստիարակության և կրթության արդյունքում երեխայի անհատականությունը պարզապես ենթարկվում էր գործող համակարգի շահերին։ Համակարգային բնույթ ուներ նաև կրթական ծրագրում ներառված արվեստը։

Անցել է ավելի քան մեկ դար, սակայն մենք հիմա էլ ակտիվ խոսում ենք «կոլեկտիվ ուսուցման եղանակի և կոլեկտիվ գիտակցության ձևավորման հայեցակարգի» մասին, որի նպատակն ազդարարվում է անցումը «մինիմալ կրթվածության աստիճանի բազմաթիվ անհատականություններ պատրաստելուց դեպի համընդանուր բարձրագույն կրթվածություն» (Մկրտչյան, 2012 թ․)։

Այսպիսով համակարգը դարձյալ նպատակ է դնում աշակերտի անհատականությունը ծառայեցնել հասարակության շահերին կամ, հակառակ դեպքում, հակադրում է անհատականությունը և հասարակությունը։ Ինչ վերաբերում է արվեստին, ապա դրա ներառումը կրթական ծրագրում հիմնավորվում է աշակերտների բարձրագույն, կոգնիտիվ կարողությունների զարգացման վրա դրա ազդեցությամբ, այլ ոչ որպես այդպիսին՝ որպես ստեղծարար անհատականության կայացման միջոց (Coopman, 2005)։

«Ազգը գերազանցապես ռիթմ է»

Հարկավոր է մարդու մասին խոր գիտելիք, որպեսզի մանկավարժական ուղղության մեր ընտրությունը չլինի մակերեսային, այլ ծառայի հիմնական նպատակին՝ դաստիարակել մարդ, հայ մարդ։ Մարդ, որը մի կողմից կկրի իր մեջ թե՛ ստեղծարար եզակի անհատականություն, թե՛ պատմական աներևակայելի հեռուներից եկող հայ ազգային ոգին, իսկ մյուս կողմից՝ ունակ կլինի ակտիվ համագործակցող մասնակից լինել ազգի և մարդկության մերժամանակյա իրադարձություններին։ Այսպիսով, փորձենք նպատակ դնել մարդու, որպես անհատականության և հոգևոր էակի, գաղափարի վերականգնումը, որը չի հակասի նրա հասարակական, ներառյալ՝ ազգային պատկանելիությանը և այդ մարդաբանական հիմքերից ելնելով վերանայենք մեր մոտեցումը ապագա սերնդի կրթությանը։

Խոսելով «ցեղ», իսկ պատմական զարգացման մեջ՝ արդեն «ազգ», հասկացության մասին, հայ անվանի գրող և փիլիսոփա Կոստան Զարյանը ասում է, որ այն «գերազանցապես ռիթմ է՝ կշռութային ինքնուրույնություն», որի ծագումը նա տեսնում է «տվյալ երկրի, հողի հետ ամուսնացած» մեր մարմնականության մեջ։ Հենց այդ ռիթմն է, որ Զարյանի կարծիքով, «պահում է այն տևականը, այն անմիջականը և այն ինքնուրույնը, որ կազմում է մարդու կամ ցեղի/ազգի հոգևոր դիմագիծը»։ Ընդգծենք, որ Զարյանը խոսում է թե՛ մի ամբողջ ազգին բնորոշ ռիթմի մասին, թե՛ ազգի առանձին ներկայացուցչի մոտ նշմարվող և զարգացող անհատական ռիթմի մասին։ Կարող ենք հետևություն անել, որ եթե ցանկանում ենք, որ զարգացող երեխան կապ հաստատի և իր մեջ կրի ազգային ոգին, ապա պիտի նրան ուղղորդենք դեպի մարմնում թաքնված ազգային ինքնության ռիթմը։ «Հենց այդ ռիթմը, – համոզված է Զարյանը, – գոյացության աստիճանի կբերի ոգին, կուղղորդի և կներդաշնակի նրան»։ Եվ այստեղ, ելնելով վերը նկարագրվածից, կարող ենք պնդել՝ հենց ազգային պարն է, որ իր մեջ կրում է հայ ազգի հազարամյակների ընթացքում կայացած և պարի տեսքով մեզ հասած, մեր ազգային ինքնությունը պահպանած ռիթմը։

Հայ ազգային պար

Նախ շեշտենք, որ «հայկական ազգային պարեր» ասելիս խոսքը ոչ թե արհեստականորեն ոճավորված ժողովրդական, այլ ազգագրական/էթնիկ պարերի մասին է։ «Էթնիկ» բառն իր ստուգաբանությամբ տանում է մեզ նախաքրիստոնեական, հեթանոսական ժամանակներ։ Հետաքրքիր է, որ թե՛ «ethos», թե՛ «ethnos» բառերն ունեն նույն արմատը, այն է՝ հնդեվրոպական արմատի *s(w)e ՝ երրորդ դեմքի դերանուն, «որը կարող է օգտագործվել սոցիալական առանձնացող խմբի նկատմամբ»։ «Էթիկ» բառն օգտագործվում է «բարոյական բնավորություն, սովորություն, սովորույթ, վարվելակերպ», իսկ «էթնիկ» բառը՝ «ժողովրդի հանճարը, ժամանակի և վայրի բնորոշ ոգին» իմաստով, ինչն արդեն իսկ ուղղորդում է մեզ ուսումնասիրելու առանձին ազգերի, նախևառաջ սեփական ազգի կայացման գործոնները, ներառյալ բնակեցման վայրը, պատմական ժամանակի մեջ զարգացումը և, իհարկե, հենց ժողովրդի ոգին, «հանճարը», որի ճանաչումը կազմում է մեր ինքնաճանաչման անբաժան մասը։

Եթե ամփոփենք, ապա ստացվում է, որ ժողովրդի՝ էթնոսի հանճարը բնութագրվում է հենց էթոսով/բարոյականությամբ, բարոյական արժեհամակարգով։ Ընդ որում, համաձայն ազգագրագետ Գերցի, ցանկացած արժեհամակարգ ունի ծագման տեղ, «պահանջում է ձևավորման և զարգացման ժամանակ», իսկ ցանկացած «բարոյականություն սովորելու արդյունք է»։ Կարող ենք եզրակացնել, որ որոշակի բարոյական արժեհամակարգ կրող ժողովուրդն ունեցել է տվյալ արժեքները սովորելու և սովորեցնելու հստակ տեղ, միջոցներ և պատմական ժամանակ։ Այստեղից պարզ է դառնում ազգագրության նպատակը, որը ոչ միայն որևէ էթնիկ խմբի հետ կապված երևույթներ նկարագրելն է, այլև տվյալ խմբի արժեքային համակարգի բացահայտումը, ավելի ճշգրիտ՝ «նրանց կյանքի հնչողությունը, բնույթը, կյանքի որակը, բարոյական և էսթետիկ ոճը, նրանց աշխարհայացքը՝ այն պատկերը, որ նրանք ստեղծում են աշխարհի, դրա իրերի, գործող աշխարհակարգի մասին» (Գերց, 1973 թ․)։

Գերցը վստահ է, որ ազգագրության հիմնաքարերից մեկը մշակութային այն գիտելիքն է, որն այս կամ այն ձևով մարմնացած է շարժման մեջ, հատկապես այն կոդավորված շարժման մեջ, որը մենք անվանում ենք ազգագրական պար։ Այս պնդումը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ պարային շարժումն ինքնին իր մեջ պարփակում է ազգի մշակութային պատմությունը, հավատալիքները, արժեքներն ու զգացմունքները (Գերց, 1973 թ)։

Պարագետ Սկլարը նույնպես վստահ է, որ հենց շարժումն է մեզ տալիս բանալի՝ մարդկանց մտածմունքները և զգացմունքները ճանաչելու համար։ Նրա կարծիքով, պարը որպես մարմնի լեզվի արտահայտում, կարող է մեզ համար լինել որոշակի բանալի՝ մշակույթը հասկանալու համար (Սկլար, 2000 թ․)։

Փաստորեն, նույն միտքը Կոմիտասը արտահայտել է դեռ 20-րդ դարի սկզբին, իսկ Կոստան Զարյանը անցած դարի քառասունականներին գեղարվեստորեն ձևակերպել է այն հետևյալ խոսքերում․ – «Մշակույթը ստեղծվում է, երբ ժողովրդի ոգին ամուսնանում է տվյալ երկրի, հողի հետ»։

Հայկական պարերը եզակի նմուշներ են, եթե նկատի ունենանք թե՛ դրանց ժամանակի ընթացքում պահպանվածությունը, թե՛ զարմանալի բազմազանությունը, թե՛ դրանց հետ կապված հետազոտական աշխատանքների լրջությունն ու արդյունքների մեզ համար հասանելիությունը։ Փաստորեն հայկական ազգային պարերը կարող են տալ հարուստ տեղեկություն հայկական էթնոսի մասին։ Դրանց շուրջ հետազոտական աշխատանքներ կատարել են թե՛ 19-րդ դարի վերջերում` Կոմիտաս վարդապետը, թե՛ արդեն 20-րդ դարում ՍՍՀՄ ակադեմիկոս Սրբուհի Լիսիցյանը, ապա՝ ավելի ուշ, բանահավաք երաժիշտ Հայրիկ Մուրադյանը, պարագետ Ռուդիկ Հարոյանը, պարագետ և ուսուցիչ Գագիկ Գինոսյանը և այլոք։ Այսինքն, ուսումնասիրելով պարերի, դրանց բազմաթիվ տեսակների բնութագրերն ու օրինաչափությունները՝ կարող ենք պատկերացում կազմել մի կողմից հայ ազգի յուրահատկությունների, մյուս կողմից՝ պարի շարժումային գործողության ազդեցության և ուրեմն դրա ձևավորող, դաստիարակող ուժի վերաբերյալ։