«Ժողովրդավարական կրթության հայկական կենտրոն – ՍԻՎԻՏԱՍ» հասարակական կազմակերպությունը սեպտեմբերի 18-ին ամփոփեց «Բարձրագույն կրթության երրորդ մակարդակի ուսումնառության բարելավում. իմաստավոր կրեդիտային համակարգ» ծրագիրը։

Բյուջետային ծախսեր

Ծրագրի երիտասարդ մասնագետ Աննա Բադալյանը ներկայացրեց 2025 թվականի փաստացի ծախսերի, 2026 թվականի բյուջեի և 2027 – 2029 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հայտի վերլուծությունը։

Վերլուծության համաձայն՝ 2026 թվականին կրթության ոլորտի ընդհանուր բյուջեն աճել է՝ հասնելով մոտ 383 միլիարդ դրամի։ 2025 թվականի փաստացի ծախսերի համեմատ աճը կազմել է 52,6 միլիարդ դրամ կամ 15,9 %։ Կրթության ոլորտի մասնաբաժինը ընդհանուր պետական ծախսերում նույնպես աճել է՝ 2,9 % – ից հասնելով 3,2 % – ի։ 2025 թվականին կրթության ոլորտի բյուջեի կատարողականը կազմել է 95,2 %։

Բարձրագույն և հետբուհական կրթության դեպքում պատկերը տարբեր է։ 2025 թվականին ծրագրի փաստացի ֆինանսավորումը կազմել է 13,56 միլիարդ դրամ, իսկ 2026 թվականին նախատեսվել է 13,33 միլիարդ դրամ։ Այսինքն՝ ֆինանսավորումը նվազել է մոտ 231,9 միլիոն դրամով կամ 1,7 % – ով։ 2025 թվականին ծրագրի բյուջեի կատարողականը կազմել է 96,8 %։

2027 – 2029 թվականների միջնաժամկետ ծրագրով նախատեսվում է ֆինանսավորումը հասցնել 2027 թվականին 14,8 միլիարդ, 2028 թվականին՝ 17,51 միլիարդ, իսկ 2029 թվականին՝ 14,64 միլիարդ դրամի։

Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի 2028 թվականի նախատեսվող աճը։ Վերլուծության համաձայն՝ դրա զգալի մասը՝ մոտ 3 միլիարդ դրամը, կապված է ISPC-ի աշխարհի ծրագրավորման եզրափակիչի կազմակերպման համար նախատեսված ֆինանսավորման հետ։ Հետևաբար, 2028 թվականի բյուջետային աճը պետք է դիտարկել զգուշությամբ․ դրա մի մասը մեկանգամյա ծախս է և չի նշանակում բարձրագույն ու հետբուհական կրթության ֆինանսավորման կայուն և շարունակական աճ։

Այսպիսով, կրթության ոլորտի պետական ֆինանսավորումն ընդհանուր առմամբ աճում է, սակայն այդ աճը հավասարաչափ չի տարածվում բարձրագույն և հետբուհական կրթության բոլոր ուղղությունների վրա։ Այս ոլորտի ֆինանսավորման դինամիկան տարբերակված է․ մի շարք ուղղություններով նկատվում է նվազում, իսկ նախատեսվող աճի մի մասը պայմանավորված է առանձին, այդ թվում՝ մեկանգամյա ծախսերով։

Կրթաթոշակներ

Ծրագրի փորձագետ Ալեքսանդր Շագաֆյանը ընդգծեց, որ ուսանողական կրթաթոշակի տարբերությունը 1990 – ականների և այսօրվա կտրվածքով ընդամենը 1000 դրամ է։

«Ես ինքս առաջին անգամ բուհ եմ ընդունվել 1990 – ականների երկրորդ կեսին և այն ժամանակ ստացել եմ մոտավորապես նույն չափի ստանդարտ կրթաթոշակ, ինչ այսօր ստանում է անվճար սովորող և կրթաթոշակ ստացող ուսանողը։ Երբ մեր հաշվետվության մեջ միջինացված կրթաթոշակի չափը մոտ 7400 դրամ էր ներկայացված, սկզբում դժվար էր հավատալ, որ 20–30 տարվա ընթացքում այդ թիվը կարող էր այդքան քիչ փոխվել։ Այդ պատճառով խնդրեցի լրացուցիչ ճշտել տվյալը՝ գտնել ուսանող, որը սովորում է անվճար և ստանում է ստանդարտ կրթաթոշակ, ու հենց նրանից պարզել դրա փաստացի չափը»։

Պարզվել է, որ այդ տարբերությունը պայմանավորված է նաև կրթաթոշակների տարբեր տեսակներով․ կան ավելի բարձր՝ մասնագիտացված կամ հատուկ կրթաթոշակներ։ «Եվ երբ դրանք միջինացվում են ստանդարտ կրթաթոշակի հետ, ստացվում է մոտ 7400 դրամ միջին ցուցանիշը։ Բայց եթե խոսքը առաջին կամ երկրորդ մակարդակում անվճար սովորող և սովորական կրթաթոշակ ստացող ուսանողի մասին է, ապա խոսքը շարունակում է մնալ մոտ 5–6 հազար դրամի չափի կրթաթոշակի մասին։ Այսինքն՝ շուրջ երեք տասնամյակ անց այդ ստանդարտ կրթաթոշակի չափի խնդիրը շարունակում է պահպանվել»,– փաստեց Ալեքսանդր Շագաֆյանը։

«Ժողովրդավարական կրթության հայկական կենտրոն-ՍԻՎԻՏԱՍ» հասարակական կազմակերպությունը այս հարցը բարձրացրել է նաև 2027–2029 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հանրային քննարկման ժամանակ։

«Միջնաժամկետ ծրագրում, օրինակ, նախատեսվում է անվճար սովորող ուսանողների մասնաբաժինը 19,5 % – ից հասցնել 22,5 % – ի։ Սա դրական քանակական փոփոխություն է՝ ավելի մեծ թվով ուսանողների համար անվճար կրթության հնարավորություն ստեղծելու առումով։ Սակայն մեր հարցադրումն այն էր, թե արդյոք այդ ընդլայնմանը զուգահեռ նախատեսվում է նաև կրթաթոշակների չափի վերանայում։ Հանրային քննարկման ընթացքում մենք այդ հարցի վերաբերյալ հստակ պատասխան չստացանք», – նշեց Շագաֆյանը։

«Մենք ողջունում ենք անվճար ասպիրանտական տեղերի ավելացումը, սակայն այստեղ կարևոր է ոչ միայն տեղերի քանակը, այլև այն պայմանները, որոնցում այդ կրթությունն ու հետազոտական աշխատանքն իրականացվում են։ Եթե ասպիրանտուրան դիտարկվում է որպես լիարժեք հետազոտական գործունեություն, ապա 60 հազար դրամ կրթաթոշակի պայմաններում դժվար է խոսել հետազոտողի համար բավարար սոցիալական և մասնագիտական պայմանների ապահովման մասին։ Միջազգային և հատկապես Եվրոպական բարձրագույն կրթական տարածքի մոտեցումներում երրորդ մակարդակի կրթությունը հաճախ կապված է հետազոտական աշխատանքի հետ, իսկ ասպիրանտը շատ համակարգերում դիտարկվում է նաև որպես հետազոտող կամ աշխատող՝ համապատասխան աշխատանքային պայմաններով», – ասաց Ալեքսանդր Շագաֆյանը։

Ծրագրի փորձագետը հետևություն արեց․ «Միայն անվճար տեղերի թվի ավելացումը կարող է ապահովել քանակական ընդլայնում, բայց ինքնին դեռ չի երաշխավորում հետազոտության որակի բարձրացում։ Եթե պետությունը ցանկանում է ավելացնել ասպիրանտների թիվը և միաժամանակ ակնկալում է ավելի շատ ու ավելի որակյալ հետազոտական արդյունք, ապա անհրաժեշտ է քննարկել նաև այդ աշխատանքի ֆինանսական և ինստիտուցիոնալ պայմանները», – հուշեց Ալեքսանդր Շագաֆյանը։

Համեմատություն այլ երկրների հետ

Աննա Բադալյանը ներկայացրեց տարածաշրջանի և եվրոպական երկրների փորձի համեմատական վերլուծությունը։ Համեմատության մեջ ներառվել են եվրոպական երկրների, ինչպես նաև Վրաստանի, Մոլդովայի և Ղազախստանի ցուցանիշները։

Վերլուծության հիմքում եղել են կրթության և բարձրագույն կրթության պետական ծախսերը ՀՆԱ – ի նկատմամբ, հետազոտությունների և մշակումների ֆինանսավորումը, դոկտորական կրթության ցուցանիշները, ինչպես նաև մեկ ուսանողի հաշվով կրթական ծախսերի կարևորությունը։ Սակայն, ի տարբերություն ՏՀԶԿ և ԵՄ երկրներում կիրառվող մեկ ուսանողի հաշվով ծախսերի հաշվարկման և համադրման միջազգային մոտեցումների, Հայաստանում համադրելի մեթոդաբանություն փաստորեն չկա, և դա լրացուցիչ խնդիր է միջազգային համեմատությունների առումով։ Այս հանգամանքն ընդգծեց ծրագրի փորձագետ Ալեքսանդր Շագաֆյանը։

Բարձրագույն կրթության և հետազոտությունների ու մշակումների ֆինանսավորման ցուցանիշներով Հայաստանը զիջում է ինչպես ՏՀԶԿ -ի, այնպես էլ ԵՄ – ի միջին մակարդակներին։ Բարձրագույն կրթության պետական ֆինանսավորման դեպքում Հայաստանի ցուցանիշը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 0,12 % – ը, մինչդեռ ՏՀԶԿ երկրներում միջինը 1,5 % է, իսկ ԵՄ-ում՝ 1,49 %։

Հետազոտությունների և մշակումների ծախսերը Հայաստանում կազմում են ՀՆԱ-ի մոտ 0,29 % – ը, մինչդեռ ՏՀԶԿ երկրներում այդ ցուցանիշը միջինում 2,7 % է, իսկ ԵՄ – ում՝ 2,3 %։

Տարածաշրջանային համեմատությամբ Հայաստանը մոտ է Վրաստանի ցուցանիշին՝ շուրջ 0,3 % – ի, և համադրելի է նաև Մոլդովայի՝ մոտ 0,25 % ցուցանիշի հետ։

«Ժողովրդավարական կրթության հայկական կենտրոն – ՍԻՎԻՏԱՍ» հասարակական կազմակերպության ներկայացուցիչների գնահատմամբ՝ թեև նախատեսվում է մինչև 2030 թվականը հետազոտությունների և մշակումների ֆինանսավորումը հասցնել ՀՆԱ-ի 1 % – ին, անգամ այդ թիրախին հասնելու դեպքում Հայաստանը դեռևս չի հասնի եվրոպական երկրների ներկայիս մակարդակին։ Հետևաբար, խնդիրը միայն մեկ ցուցանիշի աճը չէ, այլ երկարաժամկետ և հետևողական ֆինանսավորման քաղաքականության ձևավորումը։

Հայկական ՍԻՎԻՏԱՍ – ի ուսումանսիրություններով պարզվում է՝ բուհերի եկամուտների շուրջ 85 % – ը ձևավորվում է ուսման վարձերից, մինչդեռ պետական պատվերով սովորում է ուսանողների միայն 16,2 տոկոսը։ Սա Հայաստանի համար կարևոր խնդիր է, քանի որ բուհերի ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրը շարունակում է մնալ ոչ թե պետական ֆինանսավորումը, այլ ուսման վարձերը։

Ուշագրավ է, որ պետբյուջեով գիտության և հետազոտությունների մասով ևս նախատեսվում է ֆինանսավորման աճ։ 2025 թվականին գիտության ծրագրի համար նախատեսվել էր 42 միլիարդ դրամ, որը կազմում էր ՀՆԱ-ի մոտ 0,36 տոկոսը։ 2018 թվականի համեմատ սա 2,8 % աճ է։ Մինչև 2030 թվականը նախատեսվում է հետազոտությունների և մշակումների ծախսերը հասցնել ՀՆԱ-ի 1 % – ին, դոկտորանտների թիվը՝ 553-ից հասցնել 800-ի, իսկ դոկտորական հետազոտությունների ֆինանսավորումը՝ 500 միլիոնից մինչև 1,6 միլիարդ դրամի։

Այսպիսով, ֆինանսավորման աճ կա, սակայն միջազգային համեմատության մեջ Հայաստանի ցուցանիշները շարունակում են ցածր մնալ։ Նույնիսկ 2030 թվականի 1 տոկոսի թիրախի հասնելու դեպքում Հայաստանը դեռևս չի հասնի մի շարք երկրների ներկայիս մակարդակին։ Հետևաբար, խնդիրը միայն ֆինանսավորման ավելացումը չէ, այլ դրա երկարաժամկետ և հետևողական աճը։

Միաժամանակ խնդիր է նաև միջազգային կրթական ծրագրերի, այդ թվում՝ Erasmus+ ծրագրի շրջանակում, Հայաստանի մասնակցության հնարավորությունների սահմանափակ լինելը․ քիչ ուսանողներ են օգտվում այդ հնարավորություններից։

Բացի այդ, ուշագրավ է, որ մինչև 2030 թվականի կրթության ռազմավարության փաստաթղթով, հետազոտությունների ֆինանսավորումը ՀՆԱ-ի 1 % – ին հասցնելու նպատակ է դրված։ Ըստ այդ թիրախի՝ 0,75 տոկոսը պետք է ապահովի պետությունը, իսկ 0,25 %–ը՝ մասնավոր հատվածը։

Առաջարկներ

Նկատի ունենալով ծրագրի ընթացքում իրականացված հարցումներն ու ուսանողներին անհանգստացնող խնդիրները՝ «Ժողովրդավարական կրթության հայկական կենտրոն – ՍԻՎԻՏԱՍ» հասարակական կազմակերպությունը ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության, Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեի և ՀՀ կառավարության ուշադրությանն է ներկայացնում մի շարք առաջարկություններ՝ կապված դոկտորական կրթության կարգավորման հետ։

Իրավական ակտի վերջնական տարբերակում դոկտորական կրթության ընդհանուր ծանրաբեռնվածության համար պահպանվել է օրենքով սահմանված՝ առնվազն 180 կրեդիտի շեմը։ Ընդհանուր ծանրաբեռնվածության ստորին շեմի սահմանումը ծրագրեր մշակողների և իրականացնողների համար ապահովում է ճկունություն և ակադեմիական ինքնավարություն, և սա կարևոր է դոկտորական կրթության անհատական բնույթին և Զալցբուրգյան սկզբունքներին համապատասխան ծրագրեր մշակելու համար։

Միաժամանակ խնդրահարույց է այն կարգավորումը, ըստ որի՝ 180 կրեդիտից առնվազն 50 – ը պետք է ուղղվի կրթական, իսկ 130-ը՝ հետազոտական բաղադրիչին։ Քանի որ հնարավոր է ունենալ 180 կրեդիտից ավելի ընդհանուր ծանրաբեռնվածությամբ ծրագրեր, կազմակերպությունը նպատակահարմար է համարում բաղադրիչների հարաբերակցությունը սահմանել ոչ թե ֆիքսված թվերով, այլ տոկոսային հարաբերակցությամբ՝ օրինակ՝ 30 % կրթական և 70 % հետազոտական բաղադրիչ։

Հայկական ՍԻՎԻՏԱՍ – ի մյուս առաջարկը վերաբերում է կրեդիտային համակարգի ձևականացմանը։ Հարցման մասնակիցների ավելի քան 35% – ը նշել է, որ գործող մոտեցումները որոշ դեպքերում առհասարակ պիտանի չեն։ Միաժամանակ ամբիոններն ու հետբուհական կրթության ստորաբաժանումները հետազոտողների վստահության հիմնական կրողներն են՝ 70,6 % դրական ցուցանիշով։ Հետևաբար առաջարկվում է վերանայել բուհերի ներքին կարգերը և կենտրոնացված վարչական վերահսկողությունից անցում կատարել ամբիոնների ավելի մեծ ակադեմիական ինքնավարության։

Ամբիոնները, ելնելով ասպիրանտի հետազոտության թեմայից, կարող են իրավունք ունենալ ֆորմալ դասընթացների կրեդիտները փոխարինելու անհատական հետազոտական, լաբորատոր կամ գրականության վերլուծության աշխատանքով։ Սա կրեդիտային համակարգը ավելի համապատասխան կդարձնի ասպիրանտի իրական կրթական և հետազոտական կարիքներին։

Առաջարկվում է նաև ինստիտուցիոնալ աջակցություն տրամադրել գիտական հոդվածների պատրաստման և հրապարակման գործընթացին։ Բուհերում կարելի է ստեղծել ակադեմիական գրության կենտրոններ, որոնք դասընթացների և անհատական խորհրդատվության միջոցով կաջակցեն ասպիրանտներին միջազգային գրախոսվող ամսագրերի համար հոդվածներ պատրաստելու և հրապարակման գործընթացում։ «Մեր հարցման արդյունքներով ասպիրանտներն ու հայցորդները տպագրվող հոդվածների պարտադիր քանակը խնդիր չեն համարում։ Միակ մտահոգությունն այն է, որ միջազգային պարբերականներում հոդվածներ տպագրելու համար ունեն աջակցության կարիք»,– հիմնավորեց ծրագրի փորձագետ Լիլյա Խաչատրյանը։

Բուհերը կարող են նաև տրամադրել վստահելի միջազգային ամսագրերի ցուցակներ՝ «գիշատիչ» հրատարակություններից խուսափելու համար, ինչպես նաև ստեղծել ֆինանսական աջակցության ֆոնդեր՝ բարձր վարկանիշ ունեցող բաց հասանելիությամբ ամսագրերում հրապարակման վճարները մասնակիորեն կամ ամբողջությամբ փոխհատուցելու նպատակով։

Ուսումնական բաղադրիչի արդյունավետությունը բարձրացնելու համար առաջարկվում է ավանդական կիսամյակային դասընթացների փոխարեն կիրառել մեկ կամ երկու շաբաթ տևողությամբ ինտենսիվ միկրոմոդուլային դասընթացներ և սեմինարներ՝ դրանք հնարավորինս կապելով ասպիրանտների հետազոտական թեմաների հետ։ Սա հատկապես արդիական է, քանի որ հարցվածների 57,5 % – ը նշել է միջազգային դասընթացների պահանջարկը։

Բուհերը կարող են նաև սահմանել, որ առաջատար միջազգային կրթական հարթակների կամ գործընկեր բուհերի նեղ մասնագիտական դասընթացների հավաստագրերը, գիտական ղեկավարի հաստատմամբ, ճանաչվեն որպես ուսումնական կրեդիտներ։ Սա կլայնացնի հասանելի մասնագիտական դասընթացների շրջանակը՝ առանց յուրաքանչյուր բուհում դրանց առանձին կազմակերպման անհրաժեշտության։ «Քանի որ հարցման արդյունքում ասպիրանտներն ու հայցորդները նշել են, որ կարիք կա նեղ մասնագիտական և միջազգային դասընթացների, իսկ դա մեծ ծախս է, եթե արտերկրից հրավիրեն այդ մասնագետներին։ Իսկ այս ձևով նկատելիորեն կկրճատվեն այդ ծախսերը, և հետազոտողները իրենց կարիքներին համապատասխան դասընթացներ կանցնեն, ղեկավարի հաստատմամբ կստանան կրեդիտներ»,– մեկնաբանեց ծրագրի փորձագետ Լիլյա Խաչատրյանը։

Վերջապես, առաջարկվում է բուհերի միջև ստեղծել հետբուհական դասընթացների միասնական բաց գրացուցակ։ Դրա միջոցով հետազոտողները հնարավորություն կունենան մասնակցելու այլ բուհերում կազմակերպվող նեղ մասնագիտական, լաբորատոր դասընթացներին և սեմինարներին՝ ստանալով պաշտոնապես ճանաչված կրեդիտներ։ Միջբուհական համագործակցությունը միաժամանակ կընդլայնի կրթական հնարավորությունները և կնվազեցնի փոքր խմբերի համար նույնանման դասընթացների կրկնակի կազմակերպման ծախսերը։

Այսպիսով, «Ժողովրդավարական կրթության հայկական կենտրոն – ՍԻՎԻՏԱՍ» հասարակական կազմակերպության առաջարկած լուծումները տեղավորվում են գործող օրենսդրության շրջանակում և ուղղված են դոկտորական կրթության ճկունության, ակադեմիական ինքնավարության, կրթության որակի և ինստիտուցիոնալ արդյունավետության բարձրացմանը։

Անուշ Մարտիրոսյան