Սերոբ Խաչատրյանի և Ա․ Թավադյանի հայցը մերժվեց

Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ–Զեյթուն համայնքների առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանը դատավոր Սամվել Թորոսյանի նախագահությամբ նոյեմբերի 2–ին թվագրված որոշմամբ մերժել է ԵՊՀ դասախոս Սերոբ Խաչատրյանի և փաստաբան Արսեն Թավադյանի հայցն ընդդեմ ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության։ Վճիռը Դատալեքսում հրապարակվել է նախորդ օրը։

Փաստաբանը և դասախոսը 23.04.2025 թվականին հայցադիմում էին ներկայացրել ՀՀ վարչական դատարան ընդդեմ նախարարության՝ խնդրելով վերացնել նախարար Ժաննա Անդրեասյանի 05.08.2024 թվականի թիվ 1399-Ա/2 հրամանի հավելվածի ցանկի «Ութերորդ դասարան» բաժնի 19-րդ և 20-րդ տողերը («Հասարակագիտություն 8»)։ Արսեն Թավադյանը և Սերոբ Խաչատրյանը, որպես հասարակագիտության դասագրքի հեղինակներ, պնդում են՝ նախարարի անհիմն հրամանով է հայտարարվել դասագրքի նոր մրցույթ, որի պաշտոնական արդյունքով՝ նախարարությունը չի երաշխավորել իրենց դասագիրքը։

Առանց 3–րդ հանձնաժողովականի

Այս գործով դատաքննության ընթացքում հայցվոր կողմը ընդգծել էր, որ դասագրքի մրցույթի առիթով ստեղծված առաջին առարկայական հանձնաժողովի լուծարման և դրա փոխարեն երկրորդ հանձնաժողովի ստեղծման իրավաչափությունը հիմնավորող փաստաթղթեր նախարարությունը չի ներկայացրել, չի տրամադրել առաջին առարկայական հանձնաժողովի որոշումը, իսկ մրցույթին ներկայացված 3 դասագրքերի վերաբերյալ 3 հանձնաժողովականների փոխարեն փաստացի առկա են միայն երկուսի անուն – ազգանունները, ստորագրություններն ու գնահատականները։

Դատավոր Վահագն Թորոսյանը դատաքննության ժամանակ մանրամասն ուսումնասիրել էր ԿԳՄՍ նախարարության ներկայացրած փաստաթղթերը և ինքն էլ արձանագրել, որ 3 դասագրքերի վերաբերյալ փաստաթղթերի տակ առկա են 2 հանձնաժողովականների ստորագրությունները, իսկ երրորդ անձի անուն – ազգանունը և ստորագրությունը, իրոք, չկան։

Առանց ԿԳՄՍՆ ապացույցի

Դատավորը նախորդ դատական նիստին՝ սեպտեմբերի 10–ին, զարմանքով էր ընդունել ԿԳՄՍ նախարարության իրավաբանի պատասխանը, թե առաջին հանձնաժողովի վերաբերյալ փաստաթղթերը չկան։ Անգամ հարցրել էր․ «Մեկի մտքով, ասենք, անցնում է վիճարկել ձեր վարչարարությունը, ապացույցներ չե՞ք ունենում ձեր ձեռքին»։

Այս ամենով հանդերձ, ի՞նչ հիմքով է դատավորը մերժել դասախոսի և փաստաբանի հայցը։

Հեղինակ և իրավունք

Դատարանը անհրաժեշտ է համարել տարանջատել երկու հիմնական հարց, այն է՝

1. հեղինակի նյութական իրավունքը՝ ստեղծագործության նկատմամբ հեղինակային գույքային իրավունքների կրող լինելը
2. դատական պաշտպանության իրավունքը՝ արդյոք հեղինակը կարող է անձամբ վիճարկել ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության հայտարարած պետական դրամաշնորհային մրցույթի արդյունքները, երբ մրցույթին մասնակցել է այլ իրավաբանական անձ, իսկ վերջինս դրա արդյունքները չի վիճարկում։

Ըստ վճռի պատճառաբանական մասի, «միայն ստեղծագործության հեղինակը լինելու կամ դրա նկատմամբ գույքային իրավունքներ նախկինում ունեցած լինելու փաստը բավարար չէ հեղինակի կողմից դատարան դիմելու իրավունքի առկայությունն հաստատված համարելու համար, ուստի Դատարանը գտնում է, որ անհրաժեշտ է հիմնավորել, որ վիճարկվող մրցույթի արդյունքում կայացված որոշմամբ կամ գործողությամբ անմիջականորեն շոշափվել են հենց հեղինակի իրավունքները կամ օրինական շահերը, և որ նա ունի այդ պահանջը ներկայացնելու դատավարական իրավունք»։

Ապա դատավորը վճռի մեջ վկայակոչում է ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրքը և բխեցնում, որ հեղինակն ինքնուրույն հայց ներկայացնելու համար պարտավոր չէ ունենալ մրցույթի մասնակցի կարգավիճակ, սակայն պետք է հիմնավորի կոնկրետ դեպքում իր ունեցած անձնական, անմիջական իրավական շահը։

Միաժամանակ, դատավորը մեջբերում է «Հեղինակային իրավունքի և հարակից իրավունքների մասին» օրենքի 27-րդ հոդվածը և բխեցնում․ «Եթե այդ իրավունքներն ամբողջությամբ փոխանցվել են իրավաբանական անձին, ապա անհրաժեշտ է առանձին գնահատել, թե ինչ իրավունքներ են մնացել հեղինակին և ինչ իրավական շահ կարող է նա պաշտպանել»։

Դատարանը կարևորում է այն հարցը, թե վիճարկվող մրցույթի արդյունքներն ինչպես են անմիջականորեն շոշափում հեղինակի /տվյալ դեպքում՝ հայցվորների/ հեղինակության և այլ ոչ գույքային հեղինակային իրավունքները կամ այդ համատեքստում նաև՝ նրա օրինական շահերը։ Այս առումով, դատարանի գնահատմամբ, առանցքային դեր ունի այն հարցը, թե արդյո՞ք հեղինակների պահպանած իրավունքներն ու մրցույթի արդյունքները բավարար իրավական կապ ունեն՝ նրանց մրցույթի արդյունքների բողոքարկման հարցում շահագրգիռ անձ համարելու համար:

Բովանդակային կողմը

Ուշագրավ է, որ դատավորը վճռով չի շրջանցում հայցվորների պնդումը, թե պետական մարմինը իրենց հեղինակած դասագրքի գնահատումը իրականացրել է «կամայական, առանց գնահատման հստակ չափանիշների, մրցույթի հանձնաժողովը խախտել է մրցույթի ընթացակարգը՝ հայտնի չէ գնահատողներից մեկի անուն-ազգանունը, ստորագրությունը, ինչպես նաև առկա չէ գնահատողներից մեկի եզրակացությունը, որոնք ըստ հայցվորների՝ հանդիսանում են ոչ միայն տեխնիկական, այլև բովանդակային թերություններ»։ Ավելին, դատավորը նաև վկայակոչում է հայցվորների պնդումը, որ հաղթած դասագիրքն ունի «լուրջ գիտական սխալներ, առկա են գրագողության դեպքեր», այսինքն՝ ըստ հայցվորների՝ իրենց հեղինակած դասագիրքը գնահատվել է անբավարար կամ մերժվել է բովանդակային չափանիշներով։ Բայց նաև դատավորը ընդգծում է․ «․․․սակայն սույն պնդումները հիմնավորող բավարար պատշաճ ապացույցներ չեն ներկայացրել դատարանին»:

Դատավորը վճռի մեջ ընդգծել է․ «․․․ հեղինակը պետք է ցույց տա, որ ընթացակարգային խախտումը շոշափել է ոչ միայն մրցույթին մասնակցած իրավաբանական անձի շահը, այլ նաև իր՝ հեղինակի սեփական իրավունքը կամ օրինական շահը»։

Այսպիսով, դատարանը եզրակացրել է, որ հայցը ենթակա է մերժման՝ հայցվորների՝ պատշաճ հայցվոր չհանդիսանալու հիմքով:

Պատշաճ հայցվորի խնդիրը՝ վերջում

Եթե կա պատշաճ հայցվորի խնդիր, ինչպե՞ս է դատարանը առհասարակ վարույթ ընդունել այս գործը, որն, ի դեպ, քաղաքացիական դատարան է հասել վարչական դատարանի մակագրությամբ։ Ամեն դեպքում, հասարակագիտության առարկայի դատական երկարուձիգ վեճը դեռ փակված համարել չի կարելի։

Անուշ Մարտիրոսյան