Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեն (ԽԱՊԿ) հայաստանյան տեղեկատվական դաշտում լուրջ մարտահրավեր է համարում կեղծ ու մանիպուլյատիվ լուրերի տարածումը։

«Բևեռացված մամուլի պայմաններում մեծացել է հիբրիդային հարձակումների վտանգը, հատկապես՝ գալիք խորհրդարանական ընտրությունների շեմին։ Որոշ լրատվամիջոցներ, առանձին լրագրողներ իրենց հրապարակումներում և սոցցանցային գրառումներում հաճախ ուղղակի կրկնում և տարածում են ակնհայտորեն դրսից ներմուծված կեղծ լուրերն ու մանիպուլյատիվ նարատիվները»,– նշված է ի 2025 թ․ տարեկան ամփոփիչ զեկույցում։

Բևեռացում

Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեն ահազանգում է․ «Ներքին և արտաքին աղբյուրներից եկող ապատեղեկատվական արշավները հղի են բազմաթիվ վտանգներով՝ նպաստում են հասարակության բևեռացմանը, տագնապի մթնոլորտ են տարածում, խաթարում են հանրային վստահությունը պետական ինստիտուտների նկատմամբ, հակազդում են պրոֆեսիոնալ մեդիայի գործունեությանը»։

Թիրախավորում

ԽԱՊԿ–ը վկայակոչում է «Փաստերի ստուգման հարթակի» 2025 թվականի ուսումնասիրությունները, ըստ որոնց՝ Հայաստանը տարվա ընթացքում թիրախավորել են հետխորհրդային երկրներում ապատեղեկատվական արշավներ իրականացնող «Մատրյոշկա» և Storm-1516 անուններով հայտնի մերձկրեմլյան ցանցերը։ «Տարածվող հիմնական նարատիվներն այն մասին են, որ Արևմուտքի հետ մերձեցումը անխուսափելիորեն կհանգեցնի ինքնիշխանության կորստի, տնտեսական փլուզման կամ նոր ռազմական էսկալացիայի։ Որպես կանոն, այս արշավներում և դրանց հաջորդող ինֆորմացիոն առճակատման մեջ են ներգրավվում տարբեր քաղաքական ճամբարների հետ ասոցացվող լրատվամիջոցներ, առանձին լրագրողներ, հանրային հայտնի դեմքեր՝ միջոցների մեջ խտրականություն չդնելով, հատելով էթիկայի բոլոր նորմերը»,– զեկույցում ընդգծում է ԽԱՊԿ–ը։

Իշխանավորների ոչ կոռեկտ խոսույթը

Զեկույցում նշված է․ «Անընդունելի, ոչ կոռեկտ խոսույթից զերծ չեն մնացել նաև երկրի ղեկավարները, այդ թվում՝ ՀՀ վարչապետը, ինչը խիստ բացասական ազդեցություն է ունեցել առանց այն էլ պառակտված հասարակության, ինչպես նաև լրատվական դաշտում տիրող իրավիճակի վրա։ Այս առումով ուշագրավ է Նիկոլ Փաշինյանի հունիսի 28-ի ֆեյսբուքյան գրառումը, որում, ըստ էության, անդրադառնալով քաղաքական դիսկուրսում հայհոյախոսության առկայությանը, նա առաջարկեց «հանրային-քաղաքական-հրապարակային դաշտում հայհոյախոսությունը և հիբրիդային թիրախավորումը» դադարեցնել և անցնել բացառապես քաղաքակիրթ ու հարգալից բանավեճի, միայն ստուգված փաստերի վրա հիմնվելու տրամաբանությանը։ Ավելի ուշ՝ օգոստոսի 17-ին, վարչապետը ֆեյսբուքյան հերթական գրառմամբ հայտարարեց, որ ՀՀ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը երկու հայտնի դրվագներով վարքագծի կանոնների խախտում է արձանագրել իր խոսքում, ինչի կապակցությամբ ներողություն խնդրեց ժողովրդից։ Իսկ դեկտեմբերի 2-ի ֆեյսբուքյան գրառմամբ Նիկոլ Փաշինյանը տեղեկացրեց, որ իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության վարչության որոշմամբ ընդունվել է կուսակցության Էթիկայի կանոնագիրքը, որում ստանդարտներ են սահմանվել՝ հայհոյախոսության, անձնական թիրախավորման, վիրավորանքի դաշտից հեռու մնալու, ինչպես նաեւ բարեվարքության լավագույն ստանդարտներին նվիրվածության մասին»։

Այդուամենայնիվ, ըստ զեկույցի, «առանձին պաշտոնյաներ մինչ տարեվերջ գործածել են անընդունելի բառապաշար լրագրողների և լրատվամիջոցների հասցեին»։

Խատումները՝ թվերով

Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեն արձանագրել է լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների իրավունքների խախտումների թվի աճ՝ նախորդ տարվա համեմատ։ 2024–ին արձանագրվել էր 208 խախտում, 2025–ին՝ 224։

2025–ին արձանագրվել է ֆիզիկական բռնության 15 դեպք, 108 այլ ճնշում, տեղեկություններ ստանալու և տարածելու իրավունքի 101 խախտում։

Միլիոնների պահանջով հայցեր՝ լրագրողների դեմ

Կոմիտեի ամփոփմամբ, 2025 թվականիյն վիրավորանքի և/կամ զրպարտության հիմքով ներկայացվել է 61 նոր հայց, ևս 2-ը՝ հեղինակային իրավունքների պաշտպանության պահանջով։ 2024-ին այդ հայցերի թիվը 43 էր։ Վերոհիշյալ 63 հայցից 31-ի հեղինակները պետական մարմիններն են կամ պաշտոնյաներ։

«Ընդդեմ լրատվամիջոցների և լրագրողների նախորդ տարիներին վարույթ ընդունված գործերից 15-ով 2025 թվականին հայցերը բավարարվել են և դատական ակտերն ուժի մեջ են մտել՝ պատասխանողներին պարտավորեցնելով հերքում հրապարակել, դրամական փոխհատուցումներ և/կամ դատական ծախսեր վճարել։ Ընդհանուր առմամբ, վճռվել է լրագրողներից ու լրատվամիջոցներից գանձել շուրջ 3,3 մլն դրամ։ Ընդդեմ ԶԼՄ-ների նախկինում ներկայացված 21 հայց 2025-ին վերջնականապես մերժվել է, 6-ը՝ կարճվել, 2-ը՝ վերադարձվել»,– ամփոփում է Կոմիտեն։

Լրագրողներն ընդդեմ պաշտոնյաների

ԶԼՄ-ները և լրագրողներն ընդդեմ պաշտոնյաների ու պետական մարմինների դեռ նախորդ տարիներին ներկայացրել էին հայցեր։ 2025-ին վերջնականապես մերժվել է 5 հայց, 1-ը՝ բավարարվել, ևս 9 հայց ընթացքի մեջ է, որոնցից 3-ը վարույթ է ընդունվել։

Անվայելուչ պահվածք

Զեկույցում նշված է, որ 2025 թվականին արձանագրվել է նաև լրագրողների նկատմամբ անվայելուչ պահվածքի, սպառնալիքների ու վիրավորանքի, օրինական մասնագիտական գործունեության խոչընդոտումների 45 դեպք, որոնցից 33-ի հեղինակները պետական մարմիններն են կամ պաշտոնյաները։

Լրագրողների և օպերատորների նկատմամբ ֆիզիկական բռնությունների 15 դեպք է արձանագրվել։ Դրանցից 7-ը իրականացրել են իրավապահները, 7-ը՝ իշխանության համակիր քաղաքացիները, 1 դեպքում կատարողն առայժմ անհայտ անձ է։

Տեղեկատվության իրավունքի խախտումներ

Պետական մարմիններից տեղեկություններ ստանալու և տարածելու իրավունքի 101 խախտում է արձանագրել ԽԱՊԿ – ը․ տեղեկությունների տրամադրման անհիմն մերժման դեպքերը եղել են 23–ը, հարցման պատասխանի ուշացում/անհիմն ձգձգումները` 14, թերի, ընդհանրական, հարցերի էությանը չհամապատասխանող պատասխանները՝ 39, անարձագանք թողնված հարցումները՝ 25։

Խախտումներից 2 դեպքի առնչությամբ հայցեր են ներկայացվել ՀՀ վարչական դատարան՝ հարցմանը պատասխանելուն պարտավորեցնելու պահանջով։
«Թեև դիտարկվող ժամանակահատվածում այդ իրավունքի խախտումների թիվը 21-ով պակաս է նախորդ տարվա համեմատ, սակայն իրավիճակը մնում է մտահոգիչ այն առումով, որ անպատասխան մնացող հարցերը կամ թերի պատասխանները հաճախ հող են ստեղծում սեփական ենթադրությունների ու մեկնաբանությունների համար, ինչն էլ կարող է հանգեցնել ոչ ճշգրիտ եզրահանգումների ու ապատեղեկատվության՝ հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող խնդիրները լուսաբանելիս»,– ընդգծում է ԽԱՊԿ–ը։

Բարեփոխման անտեսվող կարիք

Կոմիտեն ընդգծել է․ «Հայաստանում տեղեկատվական ոլորտի մարտահրավերներին համարժեք արձագանքելու համար կարևոր է բարեփոխել և արդիականացնել ԶԼՄ-ների գործունեությունը կարգավորող օրենսդրությունը։ Ի տարբերություն նախորդ տարիների, 2025-ին իշխանությունները մեդիա ոլորտին վերաբերող իրենց նախաձեռնություններում բավարար չափով չեն համագործակցել մասնագիտացված հասարակական կառույցների հետ։ Մասնավորապես, ոչ մի տեղեկություն կամ բացատրություն չի հնչել, թե ինչու է կանգ առել գործընթացը՝ կապված 2024 թվականին մշակված՝ «Զանգվածային լրատվության մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու նախագծի հետ, որը միտված էր ԶԼՄ-ների ինքնակարգավորման համակարգի ձևավորմանն ու կայացմանը, պետության կողմից այդ ինստիտուտի ճանաչմանը, որակյալ լրագրության խրախուսմանը»։

Կոմիտեն հիշեցնում է, որ այդ օրինագիծը պատրաստել են լրագրողական կազմակերպությունները, խորհրդարանի պրոֆիլային հանձնաժողովը, Արդարադատության նախարարությունը, ինչպես նաև Freedom House միջազգային կազմակերպությունը՝ համագործակցությամբ: Այս առնչությամբ հանդիպումներ են տեղի ունեցել խորհրդարանում, օրինագիծն ուղարկվել է փորձաքննության՝ Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողով, որի ներկայացուցիչներն արդեն Երևանում հանդիպումներ են անցկացրել օրենսդիր, գործադիր իշխանությունների, ինչպես նաև լրագրողական կազմակերպությունների հետ, ապա ներկայացրել եզրակացությունը։

Սակայն, այսքանով հանդերձ, օրենքով մեդիադաշտի կարգավորման նախաձեռնությունն, ըստ էության, տապալվել է։

Անուշ Մարտիրոսյան