«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների օրակարգ» ՀԿ նախագահ Մուշեղ Հովսեփյանը պատրաստվում է դիմել վերաքննիչ դատարան: Նա ընդգծում է՝ ամենաքիչ հույսերը կապում էր այն հարցի հետ, որի վերաբերյալ դատարանը կայացրել է ՀԿ-ի պահանջներից մեկը բավարարող որոշում:

– Կբացատրե՞ք, թե ինչու եք որոշել շարունակել դատական վեճը՝ վերաքննիչում, թեև վարչական դատարանը ոչ իրավաչափ է ճանաչել անձի ֆունկցիոնալության սահմանափակման աստիճանը որոշելիս միջավայրային գործոնները հաշվի չառնելը:

– Մտածում էինք, որ դա նախարարության ամենացավոտ կետն է, բայց զարմանալիորեն դատարանը հրապարակայնության մասով խնդիր չէր տեսել ու ավելի վտանգավոր մեկնաբանություն կա վճռում: Մենք ասում ենք, որ բանաձևը չհրապարակելը խտրական է, որովհետև բանաձևեր կան մյուս ոլորտներում, օրինակ՝ դատավորների քննությունը, աղքատության նպաստի, կենսաթոշակի, աշխատանքային ստաժի բանաձևը… Բոլորը կա՛մ օրենքով են սահմանված, կա՛մ կառավարության որոշմամբ. հրապարակային են և մեզ հայտնի են: Բայց չկա սրա վերաբերյալ որևէ բանաձև, որը գաղտնիք չէ, սակայն չի հրապարակվում: Դատավորը այլ տեսանկյունից է նայում. ասում է՝ իսկ ո՞վ է ասում, որ մյուս բանաձևերը հրապարակային են և դա ճիշտ է…

– Առաջին ատյանի վճռով հանդերձ, հաշմանդամության սահմանման առկա կարգը որքանո՞վ է խանգարում կրթության իրավունքի իրացմանը:

– Տեսականորեն նախապայման է նաև կրթության իրավունքի: Այսինքն՝ եթե հաշմանդամությունը սահմանվում է, անձը կարող է հավելյալ հնարավորություններից օգտվել: Օրինակ, կրթաթոշակի հավելումներ կան միջին մասնագիտականում, բուհերում: Դրա հիման վրա ձևավորվում է նրանց վերաբերյալ զեղչային քաղաքականությունը: Կարող է կարևոր լինել նաև անձի կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիքի գնահատման համատեքստում: Դա էլ կարող են անել շատ բժշկական մոտեցմամբ, բայց փաստացի պիտի գնահատեն սոցիալական՝ միջավայրը հաշվի առնելով:

Իհարկե, դրանք փոխկապակցված հարցեր չեն, բայց կարևոր են այնքանով, որ բոլոր պետական մարմինների համար պետք է հստակ լինի, որ պետության պարտավորությունը հաշմանդամություն ունեցող հարցերին պիտի կենտրոնանա միջավայրային արգելքների վրա, այլ ոչ զուտ առողջական խնդրի վրա, որը հատկապես կրթության ոլորտին խանգարում է:

Օրինակ՝ երեխան մեղավոր չէ, որ չի կարողանում կարդալ, այլ մեղավոր է այն կրթական համակարգը, որը չի առաջարկում այլ տարբերակներ, որ շրջանցենք կարդալու պարտադիր պահանջի հիմքերը: Այսինքն այդ մտածողության տեսանկյունից սա շատ բեկումնային կարևորություն ունի:

– Քաղաքացիական կրթության տեսանկյունից էլ նայենք այս հարցին: Սովորողները, օրինակ, հասարակագիտության դասերից (ենթադրաբար) պետք է որ իմանան` ամեն ինչ սահմանվում է իրավական ակտերով, սակայն, փաստորն, տվյալ դեպքում, այդ նույն սովորողները կարող են տեսնել բոլորովին այլ իրականություն: Ի՞նչ անել այս դեպքում:

– Ի դեպ, հասարակագիտության դասագրքում էլ կա հաշմանդամության վերաբերյալ գլուխ…

Չափորոշչի ընդունումից հետո, ցավոք, ևս հաշմանդամության մասին պատկերացումները շատ բժշկականացված են ու նույնիսկ խտրական, շատ հնացած մոտեցումներ կան նույնիսկ նոր դասագրքերում: Հիմա մենք աշխատում ենք հասարակագիտության ուսուցիչների համար ուղեցույց մշակելու վրա:

– Հաշմանդամության սահմանումը հատկապես ի՞նչ ազդեցություն ունի կրթության հնարավորությունների տեսանկյունից:

– Անձի ֆունկցիոնալության գնահատմամբ է որոշվում՝ անձն ունի՞ հաշմանդամություն, թե՞ ոչ և եթե ունի, ապա ի՞նչ աստիճանի սահմանափակում է: Նախկինում սահմանվում էին խմբեր, հիմա՝ աստիճաններ՝ խորը, միջին, ծանր: Սա ազդում է սովորողի, հատկապես՝ (միջին մասնագիտական և բարձրագույն) որակի դեպքում:

Ոչ բոլոր խմբերի հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ ունեն անվճար կրթություն ստանալու իրավունք: 3-րդ խումբը սովորաբար օգտվում է միայն զեղչային հնարավորություններից, իսկ 1-ին և 2-րդ խմբերը անվճար են սովորում:

– Որքա՞ն հաճախ են Ձեր ղեկավարած ՀԿ-ին դիմում սովորողները, դասավանդողները:

– Մեզ շատ են դիմում հատկապես դպրոցահասակ ու անցումային տարիքի երեխաների ծնողները: Երբ 18 տարեկանը շուտով լրանալու է, պիտի գնահատվեն: Դա ամենավտանգավորն է համարվում հաշմանդամության գնահատման տեսանկյունից, որովհետև հավանականությունը, որ դուրս կմնան համակարգից, մեծ է: Ըստ էության, մենք էլ որպես կազմակերպություն, չէինք կարող ասել՝ այդ որոշումը ճի՞շտ է, թե՞ սխալ:

– Փաստորեն, մարդկանց դժգոհությունների հիմքով եք որոշել դիմել դատարան:

– Հայաստանում հաշմանդամության համակարգի փոփոխության կարիք միշտ եղել է: Այդ համակարգից դժգոհությունները շատ էին կոռուպցիայից բողոքների պատճառով, հանձնաժողովների նախագահներ էին ձերբակալվում, սակայն այս ամենով հանդերձ, պետությունը խնդիրը չէր կարողանում լուծել: Խիստ բժշկական մոտեցմամբ, անհասկանալի էր, թե ինչ պիտի անի պետությունը:

– Ինչպե՞ս է տեղի ունենում հաշմանդամության սահմանումը:

– Քաղաքացիները գնահատումից հետո ստանում են մեկ-երկու էջանոց փաստաթուղթ, որտեղ գրված է լինում՝ իրենց դեպքում հաշմանդամություն սահմանվե՞լ է, թե ոչ և եթե սահմանվել է, ապա քանի՞ տոկոս է եղել իրենց ֆունկցիոնալության սահմանափակման աստիճանը: Պատկերացրեք՝ քաղաքացին, որը գուցե առաջին անգամ է անցնում այդ գործընթացով, իրավական գիտելիքներ չունի, որպեսզի ուսումնասիրի իրավական ակտերը, ստանում է մի փաստաթուղթ, որտեղ գրված է՝ 24 տոկոս կամ որևէ այլ թիվ: Ի՞նչ է նշանակում այդ թիվը և ե՞րբ կարող է համոզված լինել, որ այդ թիվը ճիշտ է, արդյո՞ք այդ թիվը ճիշտ է ձևավորվել, արդա՞ր է եղել իրենց նկատմամբ, թե՞ ոչ:

Քանի որ կա անվստահություն այս համակարգի նկատմամբ, մարդիկ այդ կանխավարածով են մոտենում, որ միանշանակ այդ մոտեցումն անարդար է իրենց նկատմամբ: Միշտ բոլոր մարդկանց համար իրենց վիճակը ամենածանրն է, ամենամեծ աջակցության կարիքն իրենք ունեն, որը անհատի տեսանկյունից արդարացված է, կարող են կարծիք ունենալ, բայց պետական համակարգի տեսանկյունից դա չի կարող լինել գնահատման սկզբունքը: Եվ քաղաքացիները գալիս են մեր կազմակերպություն, որպեսզի մենք, որպես վստահելի կողմ, բացատրենք իրենց, թե այդ որոշումը ճի՞շտ է եղել, թե՞ ոչ:

– Ի՞նչ փաստաթուղթ են տալիս:

– Օրինակ, մի դեպքում եղել է 60 տոկոս և սահմանվել է ծանր խումբ: Էստեղ հավելյալ ինֆորմացիա չկա, թե ինչո՞ւ 60 տոկոս: Եվ ինքը պահանջի դեպքում կարող է ստանալ փաստաթուղթ, որտեղ գրված է, թե ինչն է գնահատվել: Օրինակ, ցավի զգացողությունը…, 0-4 միավորով, ու այսպես գնահատվում է մի քանի տասնյակ տողով՝ առարկաներ բարձրացնել և տանելը, քայլելը, տեղաշարժվելը, փոխադրամիջոցից օգտվելը, լվացվելը, մարմնի խնամքը, ուտելը, խմելը, գրելը, կարդալը, համայնքային կյանքին մասնակցելը և այլն:

Այս՝ մի քանի տասնյակ գործոնները գնահատում են մասնագետները (ամեն խնդրի դեպքում առանձին արձանագրություն է կազմվում):

Եվ այդ բանաձևը պահանջեցինք նախարարությունից, նախարարությունը գրավոր մերժեց մեզ տրամադրել, գնացինք դատարան: Դատարանը պահանջեց, որ մեզ տրամադրի պայմանագիրը, որով ստեղծվել էր այս տեղեկատվական համակարգը: Ու այդ պայմանագրում էր գրված բանաձևի մի մասը: Ըստ էության, մեզ մինչև վերջ էլ հասանելի չեղավ ամբողջական բանաձևը: Ու այդ բանաձևի տրամադրման գործընթացում հասկացանք, որ մեր կանխավարկածը, որ այս բանաձևը որևէ իրավական ակտով սահմանված չէ, ճիշտ էր:

Այսինքն չկա օրենք, կառավարության որոշում, նախարարի հրաման, որտեղ այս բանաձևը գրված կլինի, բայց քաղաքացիների նկատմամբ կիրառվում է:

– Իսկ միջազգային պայմանագի՞ր, համաձայնագի՞ր:

– Չկա նաև միջազգային պայմանագիր կամ համաձայնագիր: ՀՀ-ն ընդունել է Ֆունկցիոնալության, առողջության և հաշմանդամության միջազգային դասակարգիչը, բայց դասակարգիչը ինքնին բանաձև չունի:

Պետությունը պետք է ստեղծի բանաձև, որով կսահմանվի, թե ինչպես է որոշում, որ անձն ունի հաշմանդամություն: Ու, ըստ էության, մենք իրավական ակտով չունենք դա ահմանված, բայց քաղաքացիների նկատմամբ կիրառվում է: Փաստացի, 2023 թ. փետրվարի 1-ից ավելի քան 40 հազար մարդու նկատմամբ կիրառվել է այս մոտեցումը: Դիմողները նախկինում հաշմանդաություն չեն ունեցել, նրանք են գնահատվել, իսկ 2024-ից՝ բոլորը:

– Հիմա, երբ մարդը քաղաքացիական կրթությունը կարևորելով՝ ուզում է լինել լավ, օրինավոր քաղաքացի, որևէ կերպ չի՞ կարող իրավական ակտերով հասկանալ, թե ինչպես է տեղի ունենում հաշմանդամության ճանաչումը:

– Ոչ մի կերպ չի կարող հասկանալ: Նույնիսկ եթե լինի ՀՀ լավագույն իրավաբաններից: Եվ մի ուրիշ խնդիր. արդյո՞ք (ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի) նախարարությունը կարող է սա թաքցնել, որովհետև թաքցնելու համար անհրաժեշտ է, որ դա լինի գաղտնիք: Հարց է առաջանում՝ սա առևտրայի՞ն գաղտնիք է, ծառայողակա՞ն գաղտնիք է, պետակա՞ն գաղտնիք է: Որևէ տեսակի գաղտնիք չէ և չի էլ կարող լինել:

– Դատարանում պատասխանող կողմը որպես փաստարկ էր բերում այն, որ եթե բանաձևը հայտնի դառնա, կշատանան հաշմանդամները: Դուք, որպես այս ոլորտից քաջատեղյակ մասնագետ, ի՞նչ եք կարծում, նման պատկերացման հիմքում ի՞նչ փաստարկ կա:

– Ճիշտ են ասում: Բացի այն, որ հրապարակված չէր, բայց կիրառվում է քաղաքացիների նկատմամբ, երկրորդ ամենամեծ պրոբլեմն այն է, որ բանաձևից հանել էին միջավայրային գործոնները, այդ թվում՝ փաստացի գնահատում են միջավայրային գործոնները՝ e տառով սկսվողները` environment (միջավայր): 2-3 տասնյակ գործոն գնահատում են, բայց հաշվի չեն առնում, մարդու մասին որոշում կայացնելիս սա անտեսում են: Եվ իրականում սա է, որ հաշմանդամության վրա ազդեցություն ունենում է:

Լսողության խնդրով 2 մարդ Երևանում և սահմանամերձ համայնքում չափազանց տարբեր պայմաններում են: Որովհետև մեկն ապրում է Երևանում, որտեղ բազմաթիվ հնարավորություններ կան ինտերնետի, վերաբերմունքի, ընտանիքի հետ կապված, իսկ այլ մարդու դեպքում նույն աստիճանի, նույն տարիքի, նույն սեռի, բայց այլ գործոնները կարող է՝ այնքան մեծ ազդեցություն ունենան, որ մի դեպքում գուցե կարիք լիներ ավելի շատ աջակցել մարդուն, քան նրան, որն ապրում է ավելի լայն հնարավորությունների տարածքում: Սա կարող է և՛ բարձրացնել հաշմանդամություն ունեցողների թիվը, և՛ աստիճանների տեսանկյունից, որ ավելի խոր աստիճան սահմանվի:

– Խնդիրը չճանաչելը չի լուծում այն, ավելի է խորացնում:

– Պետության տեսանկյունից հասկանալի է, որ փորձում է բյուջեն խնայել և հնարավորինս քիչ ֆինանսական ռեսուրսներ ուղղել, բայց մարդը շարունակում է գոյություն ունենալ: Եվ եթե չեն ճանաչում հանշմանդամություն ունեցող անձին, դա չի վերանում. ինքը շարունակում է ապրել, բայց չի ստանում կենսաթոշակ, կրթության հնարավորություն չի ունենում մյուսների հետ հավասար հիմունքներով: Պետությունը փաստացի ստիպում է, որ մարդու հաշմանդամությունը խորանա և նոր վերադառնա համակարգ: Բայց պետության տրամաբանությունը մարդու հանրային ակտիվությունը խթանելն է:

Մենք մի ուսանող ունեինք, որ աուտիզմ ուներ: 18 տարեկանում, երբ ընդունվեց համալսարան, հաշմանդամությունը չսահմանեցին այն տրամաբանությամբ, որ բուհում է սովորում:

Անուշ Մարտիրոսյան