Երեխաների շրջանում հայտնի բառախաղ-հանելուկ կա մեկ կիլոգրամ երկաթի և մեկ կգ բամբակի համեմատության մասին։ Փոքրերը սիրում են դրանով չափել միմյանց ուշադրությունը, քանի որ գիտեն. շտապ պատասխանի դեպքում լսողը ուշադրություն չի դարձնի կիլոգրամների հավասարությանը, այլ կելնի բամբակի էությունից, որն է՝ թեթևությունը և երկաթի մասին նույնքան ծանր պատկերացումից։ Չէ՞ որ առաջին հայացքից, «առանց մտածելու» դժվար է ընկալել, որ բամբակը կարող է ծանր լինել։

Սակայն քանակական և էութենական տարբերությունը, որի վրա հիմնված է այս տարածված հանելուկը, հարաբերական է դառնում, երբ խոսքը սովորական նյութի մասին չէ, այլ օրինակ` գիտելիքի։ Այն, ինչին մենք գիտելիք ենք անվանում, բազմաթիվ անտեսանելի թելերով կապված է մեր ողջ ներաշխարհի հետ. այն ոչ միայն մեկ կամ մի քանի անգամ լսած կամ կարդացած և սոսկ բառերով արտահայտվող նախադասությունների շարք է։

Գիտելիքն այն է, ինչը փոխում է մեզ, այն «հյուսվում», միանում է մեր ներքին կյանքին, ձևավորում է մեր անհատականությունը, արտահայտվում մեր ապրումներում, մեզ հետ և մեր միջոցով կրկին կենդանանում է։ Այն չի կարող, անկախ քանակից, տարբեր չլինել, նախ և առաջ, որովհետև մենք ենք տարբեր, տարբեր է մեր կենսափորձը և դրանում նոր գիտելիքը տեղայնացնելու՝ յուրաքանչյուրիս սեփական, անկրկնելի կարիքը, ձևը, նպատակը…

Գիտելիքին վերաբերող մեր կարիքներն ու նպատակները տարբեր են նաև ըստ տարիքի։

Մարդու տարիքային պահանջը հենց այն է, ինչը դրված է երեխայի հետ աշխատող, ըստ էության, յուրաքանչյուր մասնագետի առջև` բժշկից մինչև մանկավարժ։ Ատամնաբույժը չի կարող հաշվի չառնել, որ աշխատում է, օրինակ, 7 տարեկան երեխայի հետ, ում մոտ ատամնափոխության շրջան է։ Նա չի կարող ընկնող ատամի փոխարեն կերամիկական ատամ տեղադրել, քանի որ գիտի, որ նույն տեղում դեռ պետք է նոր ատամ աճի։

Բայց ավելի քիչ է հայտնի, որ այդ տարիքի հետ աշխատող դպրոցի ուսուցիչը նույնպես պետք է հաշվի առնի ատամնափոխությունը, քանի որ ֆիզիկական այդ փոփոխությանը զուգահեռ մարդը նաև վաղ մանկությունից դուրս գալու մի կարևոր ներքին փուլ է անցնում. փոխվում են գիտակցությունը, ճանաչողական հնարավորություններն ու պահանջները։ Միևնույն գիտելիքը, որը «տրվում է» աշակերտին, ատամնափոխությունից առաջ և դրանից հետո բոլորովին այլ, տարբեր կերպ է հասնում նրան և ազդեցություն թողնում։ Նույն կերպ մարդու տարբեր տարիքային փուլերում կրթահամակարգն առնչվում է բոլորովին տարբեր ընկալման ձևեր և հնարավորություններ ունեցող աշակերտների հետ։

Ցավոք, պետությունը խոշոր հաշվով, իսկ ավելի հստակ` կրթական չափորշչի հետևում կանգնած մարդիկ, շատ հաճախ գիտելիքի մասին ունեն մոտավորապես նույնպիսի պատկերացում, ինչպիսին հիշատակված հանելուկի ասելիքն է, այն է` որքան շատ, այնքան շատ, անկախ հանգամանքից, թե այդ գիտելիքը «բամբա՞կ» է, թե՞ «երկաթ»։

Նման պատկերացման ցուցիչ են ինչպես վաղ տարիքից մատուցվող «թվային գիտելիքները», այնպես էլ ավարտական տարիների «շտեմարանային» ուսուցումը, որը դաս, ուսուցիչ, դպրոց հասկացությունները իմաստից և (ամենակարևորը) հետաքրքիր լինելու իրավունքից զրկած գլխավոր բաղադրիչներից է։

Ըստ էության` այնպիսի միտումներն, ինչպիսիք են «թվային գրագիտության» անվան տակ գրված և մատուցվող ծրագրերը պետության փորձն են՝ պատասխանելու ժամանակի վիրտուալ մարտահրավերին։ Իհարկե, այդ փորձը պետք է լիներ: Իհարկե, պետական կրթահամակարգը պետք է պատրաստի իր քաղաքացիներին՝ չանտեսելով իրականությունը, որում նրանք ապրում են։ Բայց անկարելի է, իսկ կրթության մասին խոսելիս պետք է ասել նաև` անթույլատրելի է ինքնավստահ կեցվածքով պատրաստել աշակերտին մի իրողության, որը ինքդ դեռ չես հասկացել։

Առհասարակ, ի՞նչ է էկրանը, ի՞նչ կա էկրանի հետևում և այն, ինչ էկրանի հետևում է, «կա՞» արդյոք։ Էկրանի, որպես միջոցի ըմբռնումը, որը կարող է ունենալ չափահաս մարդը և դրա օգնությամբ կարող է քիչ թե շատ կենդանի պահել իրականության մասին իր պատկերացումները, չի կարող կիսել մարդը, որն արտաքին, ասել է թե «իրական իրականության» մեջ ապրում է դեռ ընդամենը 6,9 կամ 13 տարի։

Բնականոն զարգացման պարագայում երեխայի ֆիզիկական ձևավորումը ուղեկցվում է բոլոր զգայարանների ակտիվ և համաչափ կիրառմամբ։ Ազատ միջավայրում երեխայի խաղին հետևելիս նույնիսկ կարելի է տեսնել, որ նա անընդհատ շարժման մեջ է, ձգտում է օգտագործել ձեռքերն ու ոտքերը, շոշափել, կոտրել, հավաքել, խառնել և այլն։ Եթե իհարկե նա գամված չէ էկրանին, որտեղ կատարվում է ամեն հնարավոր բան, միայն թե առանց իր մասնակցության։

Իսկ իրատեսակա՞ն է արդյոք մտածել, որ մեր երկրում պատասխանատու մարմինները, մի խումբ մարդկանց համար խնդիր առաջադրելուց առաջ, կարող են հանձնարարել բոլոր շերտերում խորքային հետազոտություններ անել, թե որ տարիքում, ինչ ազդեցություն է թողնում երեխաների վրա մեդիագործիքների հետ առնչությունը։

Ավելի շուտ, ցավոք, կրթական ծրագրեր մշակելիս մենք դեռ զբաղված ենք «կերամիկական» ատամներ տեղադրելով, որոնց երբեմն փայլուն տեսքը բթացնում է «իրական իրականության» հետ մեր իսկ կապը, ուր մնաց, թե կարողանանք դրա մասին գիտելիք փոխանցել։

Սիփան Հայրապետյան