Շտայներ. երեխայի աշխարհն ու ուսուցումը

Ինչո՞ւ է ավանդական դպրոցական համակարգը դեռևս փորձում երեխային գրել ու կարդալ սովորեցնել վերացական տառանշանների և մեխանիկական վարժությունների միջոցով, եթե մարդկային ուղեղը աշխարհն ընկալում է ամբողջական պատկերներով։ Այս հարցադրումը Վալդորֆյան դպրոցի հիմնադիր, փիլիսոփա, անտրոպոսոոֆ Ռուդոլֆ Շտայները ձևակերպել էր դեռևս 100 տարի առաջ։

1919 թվականի օգոստոսի 26-ին Գերմանիայի Շտուտգարտ քաղաքում փիլիսոփա և մանկավարժ Ռուդոլֆ Շտայները, հիմնադրվող առաջին Վալդորֆյան դպրոցի ուսուցիչների համար կարդալով իր հայտնի դասախոսաշարի 5-րդ լեկցիան, ձևակերպեց մի սկզբունք, որն այսօր էլ արդիական է․ ուսուցումը պետք է սկսվի ամբողջից, ոչ թե մասերից։

Շտայներն իր դասախոսությամբ բացատրել է, որ երեխան աշխարհը նախ ընկալում է որպես ամբողջական իրականություն, որից հետո միայն սկսում տարբերակել դրա առանձին բաղադրիչները։ Ուստի կրթական գործընթացը չպետք է սկսվի առանձին տառերից կամ մեխանիկական վարժություններից։

Ըստ Շտայների, առաջնային պետք է լինեն կենդանի պատկերները, փորձառությունը, շարժումը և նկարչությունը, որոնց միջոցով զարգանում է գեղեցիկի զգացողությունը՝ ինչպես տեսողական, այնպես էլ լսողական ընկալման մեջ։

Շտայները հատուկ ընդգծում էր՝ գրելու հմտության ձևավորմանը պետք է նախորդի նկարչությունը։ Երեխան նախ սովորում է ձեռքով տիրապետել ուղիղ և կլոր ձևերին, որոնք անհրաժեշտ են գրելու համար։ Այնուհետև ուսուցիչը ցույց է տալիս, թե ինչպես է գրությունը ծնվում նկարչությունից, գրությունից՝ ձեռագիր տեքստի կարդալը, և միայն հետո՝ տպագիր տեքստի ընթերցումը։

Տառը չպետք է լինի վերացական նշան, այլ պետք է բացահայտվի կենդանի պատկերի միջոցով։

Շտայները բերում է արջի օրինակը․ երբ երեխան նկարում է հետևի ոտքերին կանգնած, վերև բարձրացած թաթերով արջի, այդ պատկերից բնականորեն առաջանում է «B» տառի ձևը։ Սկզբում երեխային ներկայացվում է ամբողջական բառը (օրինակ՝ «BATH»), ապա նրա ուշադրությունը հրավիրվում է արտասանության սկզբնահնչյունի վրա՝ աստիճանաբար անցում կատարելով ամբողջական բառից դեպի սկզբնատառն ու առանձին հնչյուն։

Շտայներն ընդգծում է, որ նույն տրամաբանությունը գործում է նաև մաթեմատիկայում․ ինչպես թվաբանության մեջ ենք սկսում ընդհանուր գումարից և ապա վերլուծում այն առանձին գումարելիների, այնպես էլ լեզվի ուսուցման մեջ պետք է շարժվել ամբողջից դեպի մասերը՝ համապատասխանեցնելով երեխայի մտածողության բնական զարգացման փուլերին։