According to the 2023 order of the Minister of Education, Science, Culture, and Sports, 9th-grade students now write essays in an integrated format instead of taking oral exams in Armenian literature and Armenian history. On the same day, they write essays on two different subjects.

In 2024, the integrated exam was tested for the first time in Tavush Province.

The “Media for Education” NGO applied to the Tavush regional administration, requesting the essays written in various schools (one package each from urban and rural communities) for the purpose of an expert study.

The study of works from two different classes allows for an understanding of:

The essay, which in Armenian is also translated as “reflective writing”, is particularly widespread in Western countries. As a learning outcome, it represents the fundamental human skill of synthesizing knowledge and making independent conclusions. During the Soviet era, the equivalent of an essay was the composition, which, as an examination format, was practiced for many years in Soviet schools within the subject of literature.

However, at a certain point, it was replaced by other methods of knowledge assessment.

It may seem unnecessary to start from such a distant point, but the roots of the current issues discussed within the scope of this study actually trace back to the Soviet period.

In post-Soviet countries, it is traditionally believed that not everyone can write a composition, as it requires special talent or a gift. Clearly, this stereotype has deep roots.

Soviet culture shaped an environment where individuality was hardly encouraged. In the context of a widespread ideological crisis, thinking meant merely repeating accepted theses or opinions, nothing more.

In post-Soviet Armenia, the culture of the Soviet school still persists—not learning through discovery, but rather through copying. In this context, the freedom and opportunity to express thoughts in one’s own words and through individual reasoning are essentially blocked. This has been, and remains, a fundamental flaw of our education system.

A clear example of this is that many talented individuals showcase their abilities in various fields, but not in verbal expression, as speech, as a spontaneous manifestation of free thinking, is still not considered an educational and cultural component.

The new General Education Standard, which adopts competencies as fundamental concepts, emphasizes the promotion and development of critical thinking. As a result, it is planned to assess students’ level of critical thinking through examinations.

What potential risks could arise from such a radical shift, and might it be too early to implement?

It should not be forgotten that an entire generation of teachers carries the traditions of the Soviet—and, by extension, post-Soviet—education system. It would be naive to assume that teachers will suddenly break free from stereotypes and demonstrate strong critical thinking skills. Without overcoming these stereotypes, it is impossible to teach students to think independently and put their own thoughts into writing.

An entire culture must change; otherwise, the “solution” will simply be a shift from one stereotype to another. As a result, instead of producing original essays, the examination papers will turn into essay-like templates, with students merely trained and coached to follow a fixed pattern.

In 2024, the integrated essay examination, tried for the first time in Tavush, included the following topics:

Literature: “Cause-and-effect relationships in Nar-Dos’s ‘Me and Her’ novel.

Armenian History: “Cause-and-effect relationships in the given passage related to ‘Nemesis’.”

Alongside the title, questions are also provided.

How logical is this, and where is the integration in this situation—it’s unclear. The assessment criteria are quite ambitious and difficult to measure with a point-based scoring system.

In the case of the literature subject, the questions only partially align with the title’s content (the questions address only one of the story’s characters, while the title itself does not suggest such a limitation).

While promoting critical thinking is undoubtedly a positive goal, it is equally important to approach it carefully and thoughtfully to avoid it becoming artificially imposed, replicated, or lacking in spontaneity. Unfortunately, the examination essays from two different locations and classes reveal some strikingly similar shortcomings: the content is largely reproduced, and instead of presenting arguments and reasoning, they predominantly contain emotional statements.

Let’s try to elaborate with examples:

In the story “Momo” by the German writer Michael Ende, known for his wonderful works for children and adolescents, there is an interesting episode: Little Momo, enchanted by the beautiful speech of her older friend, says that she, too, would like to speak that way. “You can’t,” replies her friend, “those words still need to grow inside you.”

Every age has its own way of expressing thoughts, and nurturing these words requires an environment—texts that are age-appropriate, simple but not simplistic, that do not restrict freedom of thought or impose ideas, and that are artistically refined. Words gain strength through lived experiences, and if they are merely injected instead of naturally maturing, we cannot expect to hear coherent speech or read essays filled with original ideas and clear structure.

Our education system still has a long journey of self-improvement ahead before it can truly embrace the demand for critical essay writing. I believe it is still too early to make it an examination requirement. Intermediate solutions can always be found.

Nelli Hayrapetyan

ԿԳՄՍ նախարարի՝ 2023 թ. հրամանով 9-րդ դասարանի աշակերտները նախկինում հայ գրականություն և հայոց պատմություն առարկաների բանավոր քննության փոխարեն գրում են էսսեներ ինտեգրված ձևաչափով․ նույն օրը՝ երկու տարբեր առարկաներից։

2024 թ․ Տավուշում առաջին անգամ փորձարկվել է ինտեգրված քննությունը։

«Մեդիան հանուն կրթության» ՀԿ-ն դիմել էր Տավուշի մարզպետարան՝ խնդրելով տրամադրել տարբեր դպրոցներում գրած էսսեները (քաղաքային և գյուղական համայնքներից՝ մեկական փաթեթ)՝ փորձագիտական ուսումնասիրության նպատակով։

Երկու տարբեր դասարանների աշխատանքների հետազոտությունը թույլ է տալիս պատկերացում կազմելու՝

Էսսեն, որ հայերեն թարգմանվում է նաև խոհագրություն, տարածված է հատկապես արևմտյան երկրներում։ Այն, որպես կրթության վերջնարդյունք, արտահայտում է գիտելիքը սինթեզելու, ինքնուրույն եզրահանգումներ անելու մարդկային ամենապարզ հմտությունը։ Խորհրդային տարիներին էսսեին համարժեք աշխատանք էր շարադրությունը, որը, որպես քննության ձևաչափ, երկար տարիներ գործում էր խորհրդային դպրոցներում գրականություն առարկայից։ Ինչ-որ պահից սկսած, սակայն, այն փոխարինվեց գիտելիքի ստուգման այլ եղանակներով։

Թվում է՝ կարիք չկա սկսել այսքան հեռվից, բայց արդի խնդիրների արմատները, որոնց մասին խոսելու ենք կատարված ուսումնասիրության շրջանակում, հենց խորհրդային շրջանից են սկիզբ առնում։

Հետխորհրդային երկրներում ավանդաբար կարծիք կա, որ ոչ բոլորը կարող են գրել շարադրություն, որ դրա համար հատուկ տաղանդ կամ շնորհ է պետք։ Ինչ խոսք, այս կարծրատիպը խոր արմատներ ունի։

Խորհրդային մշակույթը ձևավորել էր մի միջավայր, որտեղ մեղմ ասած, չէր խրախուսվում անհատականությունը, համատարած գաղափարական ճգնաժամի պայմաններում մտածել նշանակում էր կրկնել ընդունված թեզերը կամ կարծիքները, ոչ ավելին։

Հետխորհրդային Հայաստանում դեռևս շարունակվում է խորհրդային դպրոցի այդ մշակույթը՝ ոչ թե սովորել հայտնագործելով, այլ սովորել կրկնօրինակելով։ Այս պարագայում ուղղակի փակվում է սեփական բառերով և մտածական ուղիներով միտք արտահայտելու, ձևակերպելու ազատությունն ու հնարավորությունը: Դա հիմնականում եղել և մնում է մեր կրթահամակարգի հիմնական թերությունը։ Ակնառու օրինակ է այն, որ բազմաթիվ շնորհալի մարդիկ իրենց տաղանդը արտահայտում են տարբեր ոլորտներում, բայց ոչ խոսքային մակարդակում, որովհետև խոսքը, որպես ազատ մտածողության ինքնաբուխ դրսևորում, դեռևս կրթամշակութային բաղադրիչ չէ։

Կարողունակությունները որպես հիմնային հասկացություններ որդեգրած Հանրակրթական նոր չափորոշիչը շեշտադրում է քննադատական մտածողության խթանումը և զարգացումը։ Եվ որպես արդյունք նախատեսվում է քննությամբ ստուգել սովորողի քննադատական մտածողության մակարդակը։ Ի՞նչ ռիսկեր կարող է պարունակել նման կտրուկ փոփոխությունը, և արդյո՞ք այն վաղաժամ չէ։

Չպետք է մոռանալ, որ ուսուցիչների մի ողջ սերունդ խորհրդային և, որ նույնն է, հետխորհրդային կրթահամակարգի ավանդույթների կրողն է, և միամիտ կլինի կարծելը, թե ուսուցիչները կսկսեն ազատագրվել կարծրատիպերից ու կուռ քննական մտածողություն կդրսևորեն։ Իսկ առանց այդ կարծրատիպերից ազատագրվելու հնարավոր չէ սովորեցնել մտածել և գրի առնել սեփական խոհերը։

Մի ողջ մշակույթ պիտի փոխվի, այլապես «ելքը» կգտնվի՝ մի կարծրատիպից մեկ այլ կարծրատիպի անցնելով։ Եվ արդյունքում քննական աշխատանքները կլինեն ոչ թե ինքնատիպ էսսեներ, այլ էսսեատիպ կաղապարներ, որոնցով նախապատրաստել ու վարժեցրել են աշակերտներին։

2024 թ․ Տավուշում առաջին անգամ փորձարկված էսսեի ինտեգրված քննության թեմաներն էին՝ «Պատճառահետևանքային կապերը Նար-Դոսի «Ես և նա» պատմվածքում» (գրականություն) և «Պատճառահետևանքային կապերը տրված («Նեմեսիս»-ին վերաբերող) հատվածում» (հայոց պատմություն)։

Վերնագրին զուգահեռ տրված են հարցադրումներ։

Որքանո՞վ է սա տրամաբանական, և ո՞րն է այս իրավիճակում ինտեգրումը՝ անհասկանալի է։ Գնահատման չափանիշները բավականին հավակնոտ են, միավորային նիշով գնահատելու համար դժվար չափելի։

Գրականություն առարկայի դեպքում հարցադրումները մասամբ են արտահայտում վերնագրի բովանդակությունը (հարցադրումները պատմվածքի հերոսներից միայն մեկի վերաբերյալ են, մինչդեռ վերնագիրը դա չի ենթադրում)։

Որքան էլ ողջունելի է քննադատական մտածողության խթանումը, նույնքան զգույշ և սթափ պետք է լինել, որ խոսքը չլինի արհեստականորեն պարտադրված, ընդօրինակված, ոչ ինքնաբուխ։ Երկու տարբեր բնակավայրերի, տարբեր դասարանների քննական էսսեները, ցավոք, ունեն աչքի զարնող ոչ խրախուսելի ընդհանրություններ․ հիմնականում նյութը վերաշարադրված է, փաստարկների և հիմնավորումների փոխարեն հուզական ձևակերպումներ են։

Փորձենք մանրամասնել օրինակներով։

Գերմանացի գրող, մանկապատանեկան հրաշալի ստեղծագործությունների հեղինակ Միխայել Էնդեի «Մոմո» պատմվածքում մի հետաքրքիր դրվագ կա․ փոքրիկ Մոմոն, հիացած իր ավագ ընկերոջ գեղեցիկ խոսքով, ասում է, որ ինքն էլ կուզեր այդպես խոսել։ «Դու չես կարող,- ասում է ընկերը,- այդ բառերը դեռ պետք է աճեն քո ներսում»։

Ամեն տարիք մտքերն արտահայտելու իր բառերն ունի․ դրանք սերմանելու և խնամելու համար միջավայր է պետք․ տարիքին համապատասխան, պարզ, բայց ոչ պարզունակ տեքստեր, մտածողության ազատությունը չսահմանափակող, գաղափարներ չպարտադրող, գեղարվեստորեն բարձրաճաշակ ստեղծագործություններ։ Բառերը ամրանում են վերապրումներով, և եթե դրանք պարզապես ներարկվում են՝ բնական ճանապարհով հասունանալու փոխարեն, չպետք է ակնկալել, որ կլսենք կապակցված խոսք կամ կկարդանք ինքնատիպ մտքերով, հստակ կառուցվածքով էսսե։

Մեր կրթահամակարգը ինքնամաքրման երկար ճանապարհ ունի անցնելու, որպեսզի հասունանա քննական էսսե գրելու պահանջը։ Կարծում եմ՝ դեռ վաղ է այն քննական պահանջ դարձնելը։ Միջանկյալ լուծումներ միշտ էլ կարելի է գտնել։

Նելլի Հայրապետյան