ՀՀ Սահմանադրության 38-րդ հոդվածով ամրագրված է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի կրթության իրավունք, իսկ «Կրթության մասին» օրենքով, սահմանում է տարրական և հիմնական դպրոցի վերաբերյալ պարտադիր կրթություն․․․․

Ստացվում է՝ հանրակրթությունը յուրատեսակ գործընթաց է՝ իրավունքի և պարտադրանքի միջև։ Այն՝ որպես պետության կողմից ֆինանսավորվող և իրականացվող գործընթաց, կարիք ունի չափելիության, ասել է թե՝ արդյունքների վիճակագրության։

Պետության համար իր պատվիրած կրթության չափելիությունը վիճակագրական տարբեր տվյալներն են՝ դպրոցաշինությունից մինչև միջազգային օլիմպիադաներում գրանցված արդյունքներ։ Եվ որպես կանոն, վիճակագրական ոչ մի ուսումնասիրություն չի կատարվում, որպեսզի պարզվի, թե սովորողների քանի՞ տոկոսն է մոտիվացված գալիս դպրոց, կամ տարիքային տարբեր խմբերի միջին վիճակագրական դասարանի շրջանակում քանի՞ տոկոսն է փաստացի դժվարանում առարկայական ծրագրերը հաղթահարելու հարցում, ինչի հետևանքով, մեղմ ասած, դուրս է մնում կրթական գործընթացից։

Որպես որակյալ կրթության ցուցիչ կարելի է դիտարկել ամենասովորական, առօրյա դասաժամը և հասկանալ՝ որքանով են սովորողներն իսկապես ներգրավված, և բոլորի՞ն են արդյոք հասանելի կամ ընկալելի առարկայական ծրագրի պահանջները տվյալ դասաժամին։

Եվ մենք կունենանք բոլորովին այլ պատկեր․ որպես կանոն, յուրաքանչյուր դասարանում կտեսնենք երեխաների, որոնք անելիք չունեն․ կորցրել են առարկայի շարունակականության թելը։

Խոսել տարբերակված ուսուցման մասին կնշանակի ինքնախաբեությամբ զբաղվել։ Որովհետև մեր կրթահամակարգը դեռևս չի տալիս այն հնարավորություններն ու միջոցները, որոնք գոնե տեխնիկապես հնարավոր կդարձնեն տարբերակված ուսուցումը։

Ընդհանրապես հանրակրթության իրավական բնութագրիչը բոլորին հասանելի, ներառական կրթությունն է՝ բառի լայն իմաստով։ Ասել է թե՝ կրթություն բոլորի համար, կրթական համակարգ, որտեղ զարգացող, ձևավորվող մարդը հնարավորություն ունի ոչ մրցակցային միջավայրում, անհատական ունակությունների և կարողությունների հիմքով բնականոն աճ արձանագրել՝ համեմատվելով ինքն իր հետ։

Հանրակրթության պարտադիր բնութագրիչը ենթադրում է կրթական ծրագրերի կայուն միատեսակություն, կրթություն՝ հիմնված ոչ թե անհատական կարիքների, այլ համընդհանուր պահանջների վրա։ Ահա այս երկու, ըստ էության, հակասող հայեցակարգերի ողջամիտ զուգակցումը միայն՝ որպես հասարակության ու անհատի հարաբերության մոդել, կարող է լինել կրթության որակի ցուցիչ։

Իհարկե, կրթությունը պետության լուրջ հոգածության կարիքն ունի․ որակյալ կրթությունը պետական լուրջ ներդրումներ է պահանջում։ Եվ այդ ներդրումների նպատակային վերաբաշխում ու հետևողականություն։

Համարձակություն է պետք կրթության քաղաքականության մեջ հաշվետվողականության բովանդակությունը ձևավորելու համար ոչ թե ձեռքբերումների և հաջողությունների հիմքով, որոնք հաճախ չափազանցված են, այլ թերությունների և անելիքների, ինչն ավելի լուրջ խթան կլինի զարգացման համար։

Եվ գուցե այդ ժամանակ ջնջվի հանրակրթության իրավունքի և պարտադրանքի սահմանը, իսկ հանրակրթությունը դառնա գիտակցված ընտրություն։

Նելլի Հայրապետյան

Article 38 of the Constitution of Armenia states that everyone has the right to education, while the law “on Education” defines compulsory schooling at the elementary and middle school levels…

It turns out that public education is a unique process- somewhere between a right and an obligation. As a process funded and implemented by the state, it requires measurability- in other words, statistical data on its outcomes.

For the state, the measurability of the education it provides is reflected in various statistical indicators- from school construction to results achieved in international Olympiads. Yet, as a rule, no statistical study is conducted to determine what percentage of students come to school motivated, or within the average classroom of different age groups, what percentage actually struggle to keep up with subject curricula, ultimately, and to put it mildly, fall out of the educational process.

As an indicator of quality education, one could look at the most ordinary, everyday lesson and see how truly engaged the students are, and whether the subject requirements in that lesson are accessible and understandable to all.

And we would see a completely different picture: in almost every classroom, there would be children with nothing to do- students who have lost the thread of continuity in the subject.

Talking about differentiated instruction would be self-deception, because our education system still does not provide the opportunities and resources that would at least technically make differentiated instruction possible.

In general, the legal characteristic of public education is accessibility and inclusivity in the broadest sense of the word- in other words, education for all. It is an educational system where a developing, growing individual has the opportunity to progress naturally in a non-competitive environment, building on their own abilities and skills, and measuring themselves against who they were before.

A compulsory public education system implies a stable uniformity of curricula- education based not on individual needs, but on universal requirements. The reasonable combination of these two essentially opposing concepts, as a model of the relationship between society and the individual, can serve as an indicator of the quality of education.

Of course, education requires serious attention from the state: quality education demands significant public investment, along with the targeted allocation of those resources and consistent follow-through.

It takes courage in education policy to shape the content of accountability not on achievements and successes (which are often exaggerated) but on shortcomings and the work still to be done, as this would be a far stronger incentive for progress.

And perhaps then, the line between the right and the obligation of public education will fade, and public education will become a conscious choice.

Nelli Hayrapetyan