«ՀՀ կառավարության բյուջետային ուղերձ-բացատրագրում» սահմանվում է, որ պետական քաղաքականության մեջ կրթությունը գերակայու­թյուն­ների շարքում շարունակում է մնալ որպես ազգային արժեք և երկրի սոցիալ-տնտեսական առաջըն­թացն ապահովող հիմնարար գործոն: Ըստ ուղերձ-բացատագրի, «մարդկային կապիտալի կայուն զարգացումը հնարավոր է ապահովել կրթության որակի, արդյունավետության և մատչելիության բարձրացման միջոցով։ Կրթության ոլորտը կարևոր դերակատարություն ունի ինչպես անհատի կայացման, այնպես էլ հասարակության սոցիալական և տնտեսական զարգացման բոլոր ոլորտներում: Դրանով է պայմանավորված, որ այն դասվում է կառավարության ծրագրի գերակայությունների շարքում»:

«ՀՀ 2024 թ. պետական բյուջեի մասին» օրենքի հավելվածով սահմանվում է, որ «Հանրակրթության ծրագրի» նպատակն է՝ ապահովել անվճար և որակյալ հանրակրթություն։

Ըստ վիճակագրական կոմիտեի, 2020 թվականին Հայաստանի հանրակրթական դպրոցներում սովորել է 388.898 աշակերտ, 2021 թվականին՝ 392.390, 2022 թվականին՝ 394.128, իսկ 2023 թվականին՝ 413.047 աշակերտ։ Աշակերտների թիվը զգալի աճել է։

2020-2024 թվականներին իրականացվել է 41 հանրակրթական միջոցառում. դրանցից մի քանիսը ոչ բոլոր տարիներին են ստացել ֆինանսավորում:

Հանրակրթության միջոցառումներ

Ծրագրի հանրակրթության մակարդակների զարգացման միջոցառումներն են՝ տարրական, հիմնական, միջնակարգ ընդհանուր, հատուկ և մասնագիտացված հանրակրթություն, նաև՝ ներառական կրթությունը տարրական, միջին, ավագ դպրոցում։

2020-2024 թվականներին աճել է հանրակրթությանը տրամադրված բյուջեն։ 2020 թվականին կազմել է 96 մլրդ դրամ, 2021 թվականին՝ 99 մլրդ դրամ, 2022 թվականին՝ 103 մլրդ դրամ, 2023 թվականին՝ 115 մլրդ դրամ, 2024 թվականին նախատեսված է 121 մլրդ դրամ, իսկ 9 ամիսների փաստացի տվյալներով կազմել է 88 մլրդ դրամ։

2021 թվականին աճը կազմել է 3․35 տոկոս՝ 2020 թ․ համեմատ, 2022 թվականին՝ 3.74 տոկոս՝ 2021 թ․ համեմատ, 2023 թվականին՝ 11.81 տոկոս՝ 2022 թ․ համեմատ, 2024 թվականին աճը կկազմի 5․71 տոկոս՝ 2023 թ․ համեմատ։ 2024 թ․ բյուջետային ֆինանսավորումը 2020 թ․ համեմատ աճել է 26,7 տոկոսով։ Տես՝ պատկեր 1-ը:

Շատ ու քիչ փող

2020-2024 թվականներին ամենամեծ բյուջետային ֆինանսավորումը ստացել են տարրական, հիմնական, միջնակարգ ընդհանուր հանրակրթության միջոցառումները։ Տես՝ պատկեր 2-ը։

Պատկերից երևում է, որ տվյալ ժամանկահատվածում ամենամեծ բյուջետային ֆինանսավորում ստացել է հիմնական ընդհանուր հանրակրթությունը, ֆինանսավորումն աճել է։ Աճել է նաև տարրական և միջնակարգ ընդհանուր հանրակրթության ֆինանսավորումը։ 2020-2024-ին ամենամեծ հատկացումը եղել է 2024 թվականին։

Ամենասակավ հատկացումները բաժին են ընկել «Ազգային երգ ու պար առարկայի ներդրում հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում» ծրագրին՝ 2020-2021 թվանաններին, իսկ 2022-2024 թվանաններին՝ «Փոխհատուցում ՀՀ հեռավոր, սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային բնակավայրերի պետական հանրակրթական դպրոցների մանկավարժներին» ծրագրին: Տես՝ պատկեր 3-ը

Կրթության որակի բարելավման նպատակով իրականացվում է նորարարական մանկավարժական ծրագիրը, որին 2020-2024 թվականներին ուղղվել է միջինը 125 մլն դրամ, տեսակարար կշիռը հանրակրթության բյուջեում 0,12% է։

Ուշագրավ է, որ դպրոցներում STEM կրթության և ռոբոտատեխնիկայի զարգացման ծրագրով 2020-2024 թվականներին ուղղվել է միջինը 776 մլն դրամ, իսկ տեսակարար կշիռը 0,72% է։ Ֆինանսավորումը 2020 – 2024 թվականներին աճել է 46%-ով: 2020 թվականին այս ծրագրերի բյուջեն կազմել է 585 մլն դրամ, իսկ 2024 թվականին՝ 858 մլն դրամ: Սա վկայում է, որ տեխնոլոգիական կրթությունը առաջնահերթություն է դարձել, որը կարևոր քայլ է ժամանակակից կրթական պահանջներին համապատասխանելու համար: Տես պատկեր 4։

Դպրոցականների օլիմպիադաների անցկացման նպատակով 2020-2024 թվականներին ուղղվել է միջինը 43,5 մլն դրամ, իսկ տեսակարար կշիռը հանրակրթության բյուջեում 0,04% է։ 2022 թվականին անցկացվել է կենսաբանության միջազգային օլիմպիադա, որի համար տրամադրվել է 475 մլն դրամ։ 2023 թվականից ֆինանսավորվել է «մասնակցություն սովորողների միջազգային գնահատման» ծրագիը /PISA/, տրամադրվել է 2023 թվականին՝ 102 մլն, իսկ 2024 թվականին՝ 116,7 մլն։

Ատեստավորում և հավելավճար

2020-2024 թվականներին էական տարբերություններ կան ատեստավորման միջոցով որակավորում ստացած ուսուցիչներին հավելավճարների տրամադրման նպատակ հետապնդող բյուջետային հատկացումների միջև: Ֆինանսավորումը տվյալ ժամանակահատվածում աճել է:

2020 թվականին Հայաստանի դպրոցներում աշխատել է 29 769 ուսուցիչ, 2021 թվականին՝ 28 894 ուսուցիչ, 2022 թվականին՝ 28 711, իսկ 2023 թվականին՝ 27 613։

Կամավոր ատեստավորման շնորհիվ հավելավճար ստացածների վերաբերյալ տվյալներն են՝ 2021 թվականին՝ 474 ուսուցիչ, 2022 թվականին՝ 1048 ուսուցիչ, 2023 թվականին՝ 3585։ Ուսուցիչների ընդհանուր թվի 1,6%-ն է մասնակցել 2021 թվականին, 3,7% -ը՝ 2022 թվականին և 13%-ը՝ 2023 թվականին։

2023 թվականին հավելավճարներին տրամադրված պետական միջոցները նախորդ տարիների հետ համեմատած ցածր են, սակայն 2024 թ․-ի նախագծով միջոցները աճել են 43%-ով։ 2024 թ․ 9 ամիսների փաստացի տվյալներով՝ 180, 6 մլն դրամ ուղղվել է հավելավճարների տրամադրմանը։ 2020 թվականին տրամադրվել է 291,7 մլն․ դրամ, 2021 թվականին՝ 285,1 մլն․ դրամ, 2022 թվականին՝ 285,3 մլն․ դրամ, 2023 թվականին նվազել է նախորդ տարիների համեմատ և կազմել 257,4 մլն․ դրամ, իսկ 2024 թվականին աճել է՝ հասնելով 368 մլն․ դրամի։ Տես պատկեր 5-ը:

Գնահատման և թեստավորման ծախսերը

Հանրակրթության ծրագրի միջոցառումների շարքում գնահատման և թեստավորման տողով 2021 թվականին հատկացվել է բյուջետային ֆինանսավորում 500,8 մլն․ դրամի չափով, 2022 թվականին՝ 545,5 մլն․ դրամ, 2023 թվականին՝ 601,8 մլն․ դրամ, իսկ 2024 թվականին՝ 669,7 մլն․ դրամ։ 2024թ․ 9 ամիսների տվյալներով կազմում է 501,6 մլն․ դրամ։ Տես պատկեր 6-ը:

Ըստ ԿԳՄՍ նախարարության հրապարակած տվյալների, ուսուցիչների կամավոր ատեստավորման գործընթացն այս տարի առաջին անգամ կազմակերպվել է էլեկտրոնային ձևաչափով, որին մասնակցության դիմում է ներկայացրել 6260 ուսուցիչ և մասնակցել է 4982-ը։ Ամեշատը 0-59% արդյունք ցուցաբերածներն են, այսինքն՝ թեստը, ըստ 2024 թվականի պաշտոնական տվյալի, չի հաղթահարել 1162 ուսուցիչ: Թեստի նվազագույն շեմը 60 տոկոսն է:

Պաշտոնական տվյալներով, առաջին անգամ կամավոր ատեստավորմանը մասնակցել է 2825 ուսուցիչ, այս պահին չաշխատող և առաջին անգամ մասնակցածները եղել են 272-ը: 60 տոկոսի շեմն առաջին անգամ մասնակցածներից հաղթահարել է 2250-ը, նախորդ տարիների համեմատ արդյունքը բարելավել է 1248 ուսուցիչ:

Կամավոր ատեստավորումը էլեկտրոնային տարբերակով անցկացնելու համար հատկացվել է 1.2 մլրդ դրամ։

Ամփոփում

STEM կրթության ոլորտում կատարվող ներդրումները վկայում են հանրակրթական համակարգի արդիականացման և մրցունակության բարձրացման փորձերի մասին: Այլ հարց է, թե ֆինանսական միջոցների հատկացման պայմաններում որքանով են որակյալ և ուրդյունավետ STEM կրթության ոլորտի զարգացմանն ուղղված քայլերը: Առաջիկա հրապարակումներով mediaforedu.am-ը կներկայացնի նաև այս ուղղությամբ ֆինանսավորման արդյունքների վերաբերյալ փորձագիտական գնահատականներ:

Իսկ ուսուցիչների թվի նվազումը և որոշ ծրագրերի ֆինանսավորման կրճատումը կարիք ունեն լրացուցիչ ուսումնասիրության՝ հանրակրթության ոլորտում հավասարակշռված և երկարաժամկետ զարգացում ապահովելու համար: Հաշվի առնելով աշխարհում կրթության մակարդակը և տարբեր միջոցառումների ցուցանիշները՝ կրթության ոլորտում բարելավումները պետք է լինեն շարունակական և բարձրորակ։

Էլենա Հարությունյան